9. Pamięć i modlitwa za zmarłych

W średniowieczu istniał w zakonach piękny zwyczaj, zwany Zwitek zmarłych. Polegał na tym, że w klasztorach po śmierci jakiegoś brata czyniono starania, by zmarłemu zapewnić możliwie najwięcej modlitw. Ponieważ trudna była komunikacja z innymi wspólnotami zakonnymi, spisywano imiona zmarłych na długim zwitku pergaminu. Jeden z braci, zwany Rotuliger, wyruszał w daleką drogę do innych klasztorów. Odmawiając ustawicznie modlitwę za zmarłych wędrował od klasztoru do klasztoru, a gdziekolwiek przybył, prosił, by bracia zanotowali u siebie imiona zmarłych w jego klasztorze, a na jego zwitku wypisali imiona swoich zmarłych, by wszyscy mogli modlitwą ogarnąć tych wszystkich braci, którzy odeszli już do Pana. Zwyczaj ten, z którego prawdopodobnie wywodzi się praktyka wypominków, modlitwy całej wspólnoty parafialnej za zmarłych, był wyrazem przekonania o sile modlitwy wstawienniczej.
W klasztorach trapistów długie wieki panował zwyczaj, że po śmierci któregoś z braci przez cały miesiąc nikt nie zajął jego miejsca przy stole. Tylko mały krzyżyk położony na blacie stołu wskazywał, gdzie siedział, gdy był wśród współbraci. Nie omijano tego miejsca przy roznoszeniu pokarmów - zastawiano je posiłkiem należnym każdemu z braci. Po skończonym posiłku zanoszono jedzenie zmarłego ubogim, jako jałmużnę ofiarowaną z ręki tych, którzy już odeszli. Bracia użyczali własnych rąk i nóg, by w imieniu zmarłych czynić dobro.
Katechizm Kościoła katolickiego uczy: "Wstawianie się za innymi, prośba o coś dla innych, jest - od czasu Abrahama - czymś właściwym dla serca pozostającego w harmonii z miłosierdziem Bożym. W czasie Kościoła wstawiennictwo chrześcijańskie uczestniczy we wstawiennictwie Chrystusa: jest wyrazem komunii świętych" (nr 2635).
W przypowieści o bogaczu i Łazarzu zmarły bogacz prosi Abrahama, by posłał, zmarłego również, Łazarza, do jego, żyjących jeszcze na ziemi, braci, którzy prowadzą życie godne potępienia: "niechże ich przestrzeże, żeby i oni nie przyszli na to miejsce męki". Odpowiedź Abrahama jest jednoznaczna: "Mają Mojżesza i Proroków, niechże ich słuchają.(...) Jeśli Mojżesza i Proroków nie słuchają, to choćby kto z umarłych powstał, nie uwierzą" (Łk 16, 19 - 31). "Kontakt ze zmarłymi" to nasza modlitwa za nich i wierzymy w ich wstawiennictwo przed Bogiem w naszych sprawach. W odpowiedzi na modlitwę, jaką oni zanoszą za nami przed Bogiem, my pamiętamy i modlimy się za nich. Miłość pozostaje silna i niezmienna, również po śmierci (por. 1 Kor 13, 8).
Modlitwa wstawiennicza jest szczególnym rodzajem prośby - podejmowanej za innych, w ich intencjach i sprawach. Jest to pamięć przed Bogiem o tych, których kochamy i którzy są nam powierzeni. Bóg zna ich lepiej, kocha czyściej i silniej niż jakikolwiek człowiek, i dlatego zdolny jest ochronić ich, pomóc im, pobłogosławić. Podczas modlitwy wstawienniczej łączymy się z Bogiem w trosce o innych ludzi. Zwracamy się myślą ku ludziom nam drogim, z miłością dotykamy ich kłopotów, próbujemy dźwigać razem z nimi ich ciężary, biedy, sprawy i przedstawiać je Bogu w modlitwie. Jak bowiem pisał znany polski pisarz, Józef Ignacy Kraszewski: "Nie ma szczęścia dla człowieka, jeżeli się nim z drugimi podzielić nie może."
Wstawiennictwo ma szczególną moc, o czym mówił Jezus Chrystus: "Jeśli dwaj z was na ziemi zgodnie o coś prosić będą, to wszystkiego użyczy im mój Ojciec, który jest w niebie" (Mt 18, 19). Do zwiększenia skuteczności modlitwy potrzebujemy więc drugiego człowieka, braci w wierze, którzy wspólnie z nami podejmą wołanie do Ojca. Sami też możemy stać się współuczestnikami modlitwy, która podjęta z myślą o innych, przynosi owoc obfity. Myślenie w modlitwie o sprawach drugiego człowieka jest wyrazem miłości do niego, jest darem sięgającym samego Boga.
Wyrazem modlitwy wstawienniczej jest tzw. modlitwa powszechna, podejmowana podczas liturgii Mszy świętej. Podawane wspólnocie intencje, dotyczące różnych zagadnień aktualnego życia całego społeczeństwa, parafii, braci pozostających w biedzie, są podejmowane przez wszystkich zgromadzonych. Do tego samego Boga zanoszone są wielkie sprawy dotyczące ogółu: rozstrzygnięć historii, sprawy narodu, trudu codzienności. Każdy z nas jest bowiem odpowiedzialny za całość spraw świata. I dlatego, że ludzkie możliwości są niewielkie, te sprawy zanosimy tam, gdzie ostatecznie są one rozstrzygane - do Ojca, przez Chrystusa.
Bardzo dawne są tradycje modlitwy wstawienniczej. Wspólnoty chrześcijańskie już w starożytności podejmowały modlitwę za chorych, w intencjach papieży, biskupów, za naród, za rządzących. Wstawiennictwo to nie znało granic. Św. Paweł zalecał modlitwę "za wszystkich ludzi, za królów i za wszystkich sprawujących władzę" (1 Tm 2, 1 - 2). Nawoływał także do modlitwy za tych, którzy prześladują (Rz 12, 14), za bawienie dla tych, którzy odrzucają Ewangelię (Rz 10, 1). Przypominał: kto się modli "niech ma na oku nie tylko swoje własne sprawy, ale też i drugich" (Flp 2, 4).
Kolejne pokolenia świętych podejmowały modlitwę za bliźnich. Przykładem jednego z pierwszych nauczycieli takiej modlitwy może być św. Szczepan, który modlił się nawet za swoich oprawców. Naśladował w ten sposób modlitwę Jezusa (por. Dz 7, 54 - 60). Przez wstawiennictwo modlący włącza się w modlitwę Chrystusa, który jest jedynym wstawiającym się u Ojca za wszystkich ludzi, a w szczególności za grzeszników. On jest bowiem Tym, który "zbawiać na wieki może całkowicie tych, którzy przez Niego zbliżają się do Boga, bo zawsze żyje, aby się wstawiać za nimi" (Hbr 7, 25).
W codziennej praktyce pobożnościowej chrześcijan wstawiennictwo powinno odgrywać ważną rolę. Tych, którzy chcieliby prosić o pomoc jest wielu. Prośba o modlitwę za siebie nie jest jednak łatwą. Wymaga od proszącego pokory, przyznania się do swej bezsilności i wiary, że modlitwa jest formą pomocy, która może odmienić jego życie. Prośba o modlitwę jest więc znakiem wiary i pokory. Modlący się za innych musi zaś odznaczać się bezinteresowną miłością i wiarą, że słowo modlitwy może być pięknym darem. Spotkanie na modlitwie wstawienniczej proszącego i modlącego się staje się w ten sposób wydarzeniem zbawczym.
Słowo modlitwy wstawienniczej może utorować komuś drogę do łaski, stać się wydarzeniem zmieniającym jego życie, ułatwiającym dotarcie Boga do niego.
Pewna stara legenda opowiada o słudze króla węgierskiego, św. Stefana. Podczas ostrej zimy towarzyszył on królowi w jego wędrówce po kraju, dla spełniania dobrych uczynków. Kiedy zmarzł tak straszliwie, iż wydawało mu się, że zamarznie na śmierć, wówczas przyszła mu do głowy myśl, by swoje stopy stawiać w ślady stóp swego króla. Gdy tylko to uczynił, poczuł ciepło na całym ciele, czuł się dobrze i mógł nadal towarzyszyć swemu władcy. By iść dalej, potrzebował pomocy swego króla.
Modlitwa wstawiennicza jest pomocą okazaną człowiekowi, dla którego trudy drogi wydają się za ciężkie. Sam nie mógłby już iść dalej. Modlitwa, jak dobre ślady na śniegu, znaczy jego drogę, umożliwia wędrówkę, gdyż wyprasza ciepło od Boga, które go rozgrzeje, wzmacnia i pomaga w codziennym wędrowaniu.
Tematów modlitwy wstawienniczej może i powinno być wiele. Wśród nich jest także troska o zmarłych, w ich sprawach i w ich intencji. Poeta i często niedowiarek, Julian Tuwim, wołał w "Litanii": "Modlę się, Boże, żarliwie,
Modlę się, Boże, serdecznie:
Za krzywdę upokorzonych,
Za drżenie oczekujących,
Za wieczny niepowrót zmarłych,
Za konających bezsilność,
Za smutek niezrozumianych,
Za beznadziejnie proszących,
Za obrażonych, wyśmianych,
Za głupich, złych i maluczkich,
Za tych, co biegną zdyszani
Do najbliższego doktora,
Za tych, co z miasta wracają
Z bijącym sercem do domu,
Za potrąconych grubiańsko,
Za wygwizdanych w teatrze,
Za nudnych, brzydkich, niezdarnych,
Za słabych, bitych, gnębionych,
Za tych, co usnąć nie mogą,
Za tych, co śmierci się boją,
Za czekających w aptekach
i za spóźnionych na pociąg,
ZA WSZYSTKICH MIESZKAŃCÓW ŚWIATA,
Za ich kłopoty, frasunki,
Troski, przykrości, zmartwienia,
Za niepokoje i bóle,
Tęsknoty, niepowodzenia,
Za każde drgnienie najmniejsze,
Co nie jest szczęściem, radością,
Która niech ludziom tym wiecznie
Przyświeca jeno życzliwie -
Modlę się, Boże, serdecznie,
Modlę się, Boże, żarliwie!"
Kościół od początku ustanowił specjalne modlitwy za zmarłych i określił dni ich wspominania. Według św. Jana Chryzostoma wspominanie zmarłych podczas Liturgii znane jest od najdawniejszych czasów. Św. Jan Damasceński mówił: "to właśnie uczniowie Zbawiciela i święci Apostołowie ustanowili wspominanie zmarłych, wierzących w Przenajświętsze i Życiodajne Sakramenty". Jak wyjaśnia: "Boscy Apostołowie ustanowili ten zwyczaj nie bez powodu i oczywiście nie na próżno; postanowienie to nie było przypadkowe, bo wiara chrześcijańska jest nieskazitelna i nie zawiera niczego, co nie byłoby pożyteczne. Przeciwnie: wszystko jest w niej zbawienne, miłe Bogu, przydatne i nakierowane całkowicie na sprawę zbawienia" (O wierze).
Tertulian już w 200 roku wspomina - szczególnie w księdze "O wieńcu" - o liturgiach odprawianych za zmarłych. Św. Cyprian, męczennik, biskup Kartaginy, w "Liście 37" informuje, że chrześcijanie uważali za swój obowiązek składać ofiary i wznosić modlitwy za męczenników. Arnobiusz Starszy w pracy "Przeciw poganom" (ok. 305 r.) wspomina, że chrześcijanie włączali do swoich nabożeństw modlitwy o pokój duszy i zbawienie zmarłych. Także biskup Mediolanu, św. Ambroży (330 - 397) odprawiał Liturgię Świętą za Walentyniana, Teodozjusza i jego brata Satyra. "Kanony Apostolskie" (IV w.) zawierają piękną modlitwę "O spokój dusz braci naszych w Chrystusie". W modlitwie tej wierni proszą, aby miłujący człowieka Bóg, po przyjęciu duszy zmarłego, odpuścił mu wszelkie grzechy świadome i nieświadome, i zmiłował się nad nim. Modlitwa zawiera prośbę, by zmarły został umieszczony na łonie patriarchów, proroków, Apostołów i wszystkich służących Bogu na przestrzeni wieków, tam, gdzie "ustaną boleść i skargi" (Iz 35, 10). A także św. Augustyn (354 - 430 r.) docenił modlitwę za zmarłych, gdyż sam napisał księgę o odprawianiu Liturgii za zmarłych.
Wszystkie Msze św., odprawiane współcześnie, zawierają modlitwy i prośby za zmarłych. Święty Cyryl Jerozolimski w "Katechezach mistagogicznych" wyjaśnia, że po uświęceniu świętych Darów "wspominamy także zmarłych, którzy odeszli niegdyś, po pierwsze patriarchów, proroków, Apostołów, męczenników, aby poprzez ich modlitwy i orędownictwo Bóg przyjął modlitwy nasze". Następnie modlimy się "za zmarłych świętych Ojców i biskupów, i w ogóle wszystkich, którzy niegdyś spoczęli".
Modlitwy za zmarłych podejmują wierni już zaraz po jego śmierci, czuwając modlitewnie przy jego ciele, niekiedy spotykając się w domu zmarłego czy w pobliskim kościele czy kapliczce. Pogrzeb staje się pierwszą publiczną okazją do wołania do Boga w intencjach zmarłego. Jak uczy Katechizm Kościoła katolickiego: "Pogrzeb chrześcijański nie udziela zmarłemu ani sakramentu, ani sakramentaliów; zmarły znajduje się poza porządkiem ekonomii sakramentalnej. Pogrzeb jest jednak obrzędem liturgicznym Kościoła. Posługa Kościoła powinna jasno wyrażać rzeczywistą łączność ze zmarłym, a także ożywiać uczestnictwo zgromadzonej wspólnoty w obrzędach i głosić jej życie wieczne" (1684).
Nieodłącznym elementem myślenia człowieka o życiu jest pojawiająca się uporczywie myśl o śmierci. Wiemy o niej niewiele. Zaledwie tyle, że jest mocniejsza od każdego z nas, że jest jedynym pewnym faktem czekającym nas w przyszłości. Jest to mało i jednocześnie bardzo dużo. Przyzwyczajamy się do śmierci długo i powoli, przez odejścia i pogrzeby innych. I tylko ten może o niej nie pamiętać, kto nie doświadczył śmierci kogoś znajomego czy bliskiego. Jak słusznie zauważył Bolesław Prus w powieści pt. "Faraon": "Człowiek dopóty nie dba o groby, dopóki nie złoży w nich cząstki samego siebie".
Myślenie o śmierci, które dopełnia ludzkie trwanie na ziemi, nabiera nowego wymiaru wówczas, gdy jest nasycone wiarą.
Gustaw Morcinek w opowiadaniu "Listy spod morwy" opisuje bohaterską śmierć młodego więźnia Dachau, aresztowanego na uniwersytecie w Insbrucku: "Wiedział, że będzie powieszony. Ale z takim spokojem rozmawiał o oczekującej go śmierci, że zacząłem go podejrzewać o jakiś osobliwy objaw obłędu. W przeddzień śmierci przyszedł do mnie: 'Jutro będę powieszony, więc przychodzę się z panem pożegnać - zaczął spokojnie. U spowiedzi już byłem. Do widzenia. Dziękuję panu za wszystko.'
Zatrzymałem go wzruszony jego postawą.
- Czy nie boi się pan śmierci?
- Cóż to jest śmierć? - zagadnął. Śmierć jest tak ogromnie prosta. Dla mnie jest ona tym samym co przejście z jednego pokoju do drugiego. Na progu trochę się zatrzymam, bo nie wiem co zastanę w drugim pokoju. Lecz wierzę, że coś stokroć radośniejszego, co zresztą słowami trudno wyrazić...'
Poszedł. Wieczorem tego samego dnia zabrano go do bunkra, a nazajutrz rankiem wyprowadzono wraz z innymi i powieszono koło krematorium..."
Chrześcijański sens śmierci ukazuje się w pełni dopiero w świetle tajemnicy Śmierci i Zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Gdy oglądamy obrazy i napisy na nagrobkach w katakumbach - cmentarzach pierwszych chrześcijan - zadziwia nas zawarty w nich nastrój nadziei, ufności, radości i pewności zwycięstwa nad śmiercią. Jedno z malowideł w katakumbach św. Kaliksta przedstawia okręt na wzburzonym morzu, o którego burtę uderzają potężne fale. Na tym okręcie widać twarz w aureoli chwały (Chrystus) oraz rękę, która ochraniając i błogosławiąc zniża się nad głową modlących się tam chrześcijan.
Głęboko wierzący Żyd, pisarz francuski, Franciszek Werfel, autor książki pt. "Pieśń o Bernadecie", pisał: "Jak narodziny są bolesną tajemnicą matki i dziecka, tak śmierć jest bolesną tajemnicą Boga i człowieka".
Badacz przyrody, myśliciel, jezuita, Teilhard de Chardin, mówił: "Śmierć jest Komunią świętą, która nas jednoczy z Bogiem. Przez śmierć Bóg wstępuje w nas jako pełen miłości ogień, by nasze dążenia ku Niemu zamienić w zespolenie się z Nim".
Ksiądz Hermann Lange, skazany w okresie Trzeciej Rzeszy na śmierć, pisał do rodziców: "Dziś nadchodzi największa godzina mojego życia. Jestem radośnie ożywiony i oczekuję jej z najwyższym napięciem".
Kornel Ujejski, na pogrzebie Grottgera, we Lwowie 4 lipca 1868 r., powiedział: "Wierzymy, że trumny są kołyskami nowych żywotów."
Z wiary w zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa św. Paweł wołał: "Zwycięstwo pochłonęło śmierć. Gdzież jest, o śmierci, twoje zwycięstwo? Gdzież jest, o śmierci, twój oścień?" (1 Kor 15, 55).
Piramidy, katakumby, kurhany, kopczyki, różne formy grobów i cmentarzy, które występowały w historii cywilizacji ludzkiej, są wyrazem szacunku żyjących wobec umarłych.
Dawne, pogańskie miejsca grzebalne na terenie Polski, często zatrzymywały, jako miejscowości, w nazwie słowa "żalów" lub "żalków". Źródło tej starożytnej nazwy jest jasne, gdyż grób był zawsze miejscem żalu rodziny i przyjaciół. Groby nazywano "żalami", co przypominało m. in. powszechny zwyczaj głośnego lamentowania najbliższej rodziny na pogrzebach. Późniejszy termin "cmentarz" jest spolszczeniem łacińskiego wyrazu "coemeterium" i greckiego "koimeterion", którymi określano miejsca grzebalne. Po wprowadzeniu w Polsce wiary chrześcijańskiej ciała wiernych grzebano w pobliżu kościoła.
Pogrzebanie ciała umarłych uważano za podstawowy obowiązek żywych, dotyczył on także nieprzyjaciół. Szymon Starowolski w dziele "Prawy rycerz", pisze: "Gdy polegną nieprzyjaciele, żeby nad ciałami pobitych okrucieństwo żadne i pośmiewisko czynione nie było, ale jak najprędzej może być, aby wszyscy przystojnie pogrzebani byli. Wielką sławę miał u zamorskich narodów Chodkiewicz, iż pobitych kazał przystojnie pogrzebać, wodzów przedniejszych ciała sam do grobu w Rydze prowadząc z muzyką wojenną i ze strzelbą, mary szkarłatami nakrywszy. Takie bowiem ma być użalenie nad poniżonym, jakiego byś sam w takim złym razie sobie życzył."
Różne obrzędy pogrzebu chrześcijańskiego wyrażają wiarę w życie wieczne i zmartwychwstanie ciał. Odpowiadają także różnym sytuacjom i tradycjom poszczególnych regionów, np. dotyczącego umownego koloru żałoby, jej wyrazu i przebiegu.
Obowiązki żywych wobec umarłych wyrażają cztery różne figury umieszczone nad wejściem jednego z cmentarzy rzymskich. Pierwsza z postaci siedzi cała pogrążona w bólu - wyraża wierność wobec zmarłych, zwłaszcza wobec rodziców, przyjaciół, małżonków itp. Druga postać wyciąga ręce ku niebu, jak gdyby chciała błagać Pana życia i śmierci o zbawienie dla tych, którzy odeszli - wyraża obowiązek modlitwy za zmarłych. Trzecia wyciąga ku niebu patenę ofiarną - przypomina o obowiązku ofiary za zmarłych. Czwarta z figur skrawkiem swych szat zasłania swoje usta - przypomina o obowiązku milczenia smutku, łaskawości, miłości, nie niepotrzebnego przywoływania złego obrazu życia zmarłych, według reguły: "de mortuis nihil nisi bene" (o umarłych nic oprócz dobra).
Obrzędy pogrzebu proponują trzy różne jego formy, odpowiadające miejscom ich sprawowania: dom, kościół, cmentarz. W zależności od zwyczaju trumnę ze zmarłych wyprowadza się z jego domu rodzinnego, z kościoła, a czasami z kaplicy cmentarnej. Przebieg celebracji jest wspólny wszystkim tradycjom liturgicznym i zawiera cztery główne momenty: - Pozdrowienie wspólnoty - podejmuje się je w duchu wiary, skierowując szczególne słowo otuchy do bliskich zmarłego; - Liturgia słowa - odczytane fragmenty Pisma Świętego oraz homilia przypominają o tajemnicy śmierci i zmartwychwstania; - Ofiara eucharystyczna - Kościół wyraża w ten sposób jedność ze zmarłym, prosi by Jego dziecko zostało oczyszczone z grzechów i przyjęte do chwały Zmartwychwstałego Chrystusa; jest to jednocześnie dar modlitwy wspólnoty najbliższych, która uczy się żyć w nowej łączności z tym, który "zasnął w Panu"; - Pożegnanie zmarłego - ostatnie, zanim ciało zostanie pogrzebane; tradycja bizantyjska wyraża je przez pocałunek zmarłego. Św. Symeon z Tesalonik pisał: "śpiewamy dla uczczenia jego odejścia z tego życia i rozstania się z nami, ale także dlatego, że nadal trwamy w komunii i w zjednoczeniu. Śmierć nie oddziela nas od siebie, ponieważ wszyscy podążamy tą samą drogą i odnajdziemy się w tym samym miejscu. Nie będziemy nigdy rozłączeni, ponieważ żyjemy dla Chrystusa i teraz jesteśmy zjednoczeni z Chrystusem, idąc ku Niemu... Wszyscy razem będziemy kiedyś w Chrystusie".
W obrzędach pogrzebowych wyróżnia się często, jako ich elementy, następujące czynności: eksportację (wyprowadzenie ciała, np. z domu zmarłego), egzekwie (śpiewy przy trumnie, okadzenie i pokropienie), kondukt (procesyjne odprowadzenie trumny np. z kościoła na cmentarz), złożenie ciała (poprzedzone rzuceniem grudki ziemi na trumnę, modlitwami, śpiewem). Wszystkie gesty, czynności, modlitwy i śpiewy mają na celu pokreślenie związku zmarłego z Chrystusem i przypominają o ratunku jaki w Nim zmarły znajduje.
Niekiedy, w wyjątkowych sytuacjach, forma pogrzebu, na mocy prawa kościelnego, może być znacznie zubożona w swym obrzędowym wyrazie. Kościół czyni tak np. wobec publicznych gorszycieli. Ma to wyraźnie aspekt wychowawczy, który adresowany jest do żyjących. Nigdy Kościół nie odmawia modlitwy za zmarłego, która jednak może mieć miejsce poza pogrzebem.
Pogrzeb zmarłemu nie udziela żadnego sakramentu, gdyż znajduje się on już poza porządkiem ekonomii sakramentalnej. Dla żywych jednak jest wydarzeniem, które powinno napełniać wszystkich refleksją na temat sensu życia, jego celu i znaczenia.
W maju 1937 roku na falach eteru i łamach wszystkich dzienników rozniosła się wieść, że zmarł najbogatszy człowiek świata. Był nim John Rockefeller, który w 1900 roku posiadał 6 miliardów dolarów majątku i 13 milionów rocznego dochodu. U schyłku swego życia rozpoczął on walkę ze śmiercią. Otoczył się tajną policją i najsławniejszymi lekarzami. Uprawiał skrupulatnie ćwiczenia gimnastyczne, przestrzegał diety i "zdrowego porządku dnia". Aby odsunąć od niego wszelkie zmartwienia, wydawano nawet specjalną gazetę - pełną humoru i najlepszych wiadomości ze świata. Lecz prawo śmierci okazało się silniejsze. Musiał zostawić wszystko i odejść z tego świata...
"Cóż bowiem za korzyść odniesie człowiek, choćby cały świat zyskał, a na swej duszy szkodę poniósł?" (Mt 16, 26) - mówi Biblia.
Przekonanie o konieczności modlitwy wspólnoty wiernych za zmarłego jest ciągle bardzo żywa. Jej wyrazem są także słowa "Testamentu duchowego" papieża Jana XXIII: "Wspominam serdecznie w obliczu śmierci - wszystkich i każdego z osobna - tych, którzy przede mną zrobili ten ostatni krok oraz tych, którzy mnie przeżyją i którzy pójdą za mną. Proszę, niech się modlą za mnie. Odwdzięczę się im z Czyśćca lub z Raju, gdzie mam nadzieję być przyjęty - powtarzam to jeszcze raz - nie dzięki moim zasługom, lecz dzięki miłosierdziu Pana mojego. O wszystkich pamiętam i za wszystkich będę się modlił."
Aleksiej Tołstoj, w "Modlitwie żałobnej", która jest fragmentem poematu "Jan Damasceński", napisanego ok. 1855 r. (przekł. A. Kamieńska), woła: "Pośród gnijącej grudy kości,
Kto car, kto sługa, kto wielmoża?
Komu otwarta brama Boża,
A kto potępion w nikczemności?
Bracia, gdzież złoto, srebro, szaty,
Gdzie tłumy sług i pochlebników,
W trumien nieznanych tu bezliku
Ubogi kto a kto bogaty?
Wszystko proch, pył i popiół niesie,
Wszuystko tu marność, cień, zwidzenie,
Jeno u Ciebie na niebiesiech,
O Panie, przystań i zbawienie!
Zniknie, cokolwiek było ciałem.
Wielkością naszą - gnić. O Panie,
Przyjm umarłego w swoją chwałę,
W błogosławione Twe mieszkanie!"
Różne formy nabożeństw żałobnych (Msza św. w dniu pogrzebu, w 30-tym dniu po śmierci, w kolejne rocznice śmierci, Msze św. gregoriańskie - 30 dni odprawianych przez kolejne 30 dni, wypominki - całoroczne cotygodniowe modlitwy za zmarłych, których poleca się modlitwie wspólnoty parafialnej), a także odrębne dni poświęcone ich wspominaniu (np. w kalendarzu liturgicznym Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych - 2 listopada) świadczą o powadze z jaką Kościół podejmuje ten obowiązek. Dodatkowo modlitwę za zmarłych łączy się z modlitwą Anioł Pański, z okresowymi nabożeństwami maryjnymi i eucharystycznymi. Wszystkie łączy ta sama intencja, wyrażona w popularnej modlitwie: "Wieczne odpoczywanie racz im dać Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci na wieki wieków. Amen".
Ponadto Kościół zachęca do podejmowania praktyk pokutnych w intencjach zmarłych, wierząc, że żyjący mogą je ofiarować za zmarłych, wstawiać się w ten sposób za nimi.
Od XVII wieku, po objawieniach w roku 1673, które miała zakonnica Zgromadzenia Nawiedzenia Pańskiego, św. Maria Małgorzata Alacoque, w Kościele powstał zwyczaj spowiedzi pierwszopiątkowej, który był niezwykle twórczym impulsem dla życia religijnego. Związany z nabożeństwem do Najświętszego Serca Pana Jezusa wskazuje na źródło miłosierdzia i pojednania człowieka z Bogiem, a także wstawienia się za zmarłych. Jest nim męka i śmierć Jezusa na krzyżu.
Pius XII w encyklice "Mistici Corporis" (1943) gorąco zalecał "pobożny zwyczaj częstej spowiedzi". Św. Brygida, zachęcając do częstej spowiedzi, posługiwała się porównaniem: w domu, w którym pali się ogień, musi też być i komin, ażeby dym znalazł ujście, a ludzie mogli grzać się przy miłym kominku. Kto w sercu swoim chce zachować płomień łaski Bożej, dla tego częsta spowiedź ma ogromne znaczenie, aby przez nią, tak jak przez komin, uchodził dym grzechu.
Wśród argumentów za częstą spowiedzią, podaje się następujące:
1. Jest ona higieną duszy - powtarzanie czynności dla utrzymania higieny ciała jest nieodzowne;
2. Kształtuje "kulturę" naszej obecności przed Bogiem - codziennie robimy błędy w życiu wobec najbliższych, powtarzamy je pomimo wielokrotnych obietnic poprawy, lecz każde "przepraszam" jest nieodzowne, by życiu nadać właściwą atmosferę;
3. Częsta spowiedź pobożnościowa chroni tajemnicę spowiedzi - nie wiadomo kto musi do niej przystępować w danej chwili, a kto tylko przystępuje "pobożnościowo";
4. Może być ofiarowana za zmarłych.
Spowiedź sakramentalna jest bezwzględnie konieczna wówczas, gdy pojawi się w życiu człowieka grzech ciężki, a przykazanie kościelne, sformułowane przez Sobór Lateraneński (1215 r.), nakazuje wszystkim wierzącym chociaż jeden raz w roku skorzystać z pokuty.
Wysiłki pokutującego wspomaga Kościół, który głosi naukę o odpustach. Grzech ciężki ma podwójny skutek: zrywa łączność z Bogiem, a przez to zamyka dostęp do życia wiecznego (kara wieczna); powoduje nadto (także grzech powszedni) nieuporządkowane przywiązanie do stworzeń, które wymaga oczyszenia albo na ziemi, albo po śmierci (czyściec - kara doczesna). Pokuta przez przebaczenie i przywrócenie łączności z Bogiem pociąga za sobą odpuszczenie kary wiecznej za grzechy. Pozostają jednak kary doczesne. Kościół, mocą udzielonej Mu przez Chrystusa prawa, otwiera pokutującemu swój skarbiec - są to dobra duchowe płynące z łączności świętych. Korzystając z nich wierzący może uzyskać, dla siebie lub dla zmarłych swoich bliskich, darowanie kar doczesnych. Odpust jest więc darowaniem przez Boga kary doczesnej za grzechy, które zgładzone są już co do winy. Aby uzyskać odpust wierny musi spełnić odpowiednie warunki: wykluczyć przywiązanie do grzechu, nawet lekkiego; wykonać czynność obdarzoną odpustem (np. brać udział przynajmniej w trzech naukach rekolekcyjnych, w pielgrzymce, nawiedzić kościół w czasie odpustu parafialnego itp.) oraz przystąpić do sakramentu pokuty, przyjąć Komunię św. i pomodlić się w intencjach Ojca Świętego. Odpust można zyskiwać dla siebie lub dla zmarłego.
Pokuta jest jedną z zasadniczych postaw chrześcijańskich. Jej brak jest wielkim znakiem ostrzegawczym, że coś złego dzieje się z życiem religijnym człowieka. Jezus bowiem idzie do biednych, a pozostawia samym sobie sytych faryzeuszy. Głodni miłosierdzia Bożego sięgają po nie i je otrzymują. To oni usłyszeli słowa Jezusa: "Przyjdźcie do Mnie wszyscy, którzy utrudzeni i obciążeni jesteście, a Ja was pokrzepię" (Mt 11, 28).
Do modlitwy za zmarłych zachęca wiele pouczeń biblijnych. Czyni to np. św. Jan Apostoł: "A to jest ufność, jaką w Nim pokładamy, że On wysłuchuje nas, jeśli tylko prosimy zgodnie z Jego wolą. A jeśli wiemy, że wysłuchuje nas, o cokolwiek prosimy, to wiemy również, że od Niego mamy to, o co prosiliśmy" (1 J 5, 14 - 15). Modląc się za zmarłych prosimy Boga o to, co jest przez Niego Samego pożądane, gdyż Bóg jako źródło miłości i łaski "chce, aby wszyscy ludzie byli zbawieni" (1 Tm 2, 4).
Ojcowie Kościoła zwracają też uwagę na ogromną wartość dobrych uczynków, podejmowanych w intencjach zmarłych. Święty Jan Chryzostom powstrzymywał chrześcijan od obłudnego płaczu, jęku i szlochu, mówiąc: "Ty chcesz uczcić zmarłego? Uczcij go nie płaczem i szlochaniem, lecz jałmużną, czynieniem dobra, służeniem. Jeśli zmarły był grzesznikiem i bardzo obraził Boga... staraj się przynieść mu pewną ulgę - poprzez jałmużnę i ofiary". Na pytanie: co czynić z pozostałym po zmarłym dobytkiem - odzieżą, majątkiem, ziemią i domami? Komu je oddać - odpowiada: "Jemu, i co więcej, pewniej niż podczas jego życia, co do tego nie ma żadnych wątpliwości. W istocie: jeśli barbarzyńcy palą razem ze zmarłymi ich majątek, to tym bardziej ty powinieneś odesłać wspólnie ze zmarłym należący do niego dobytek, jednak nie po to, aby stał się popiołem jak u tamtych, lecz by okrył zmarłego większą chwałą; ażeby - jeśli odszedł stąd w grzechu - uwolnił się od grzechów, jeśli zaś odszedł jako sprawiedliwy - jego dobytek powiększył jego nagrodę i zapłatę" (Mowy na św. Mateusza Ewangelistę). Proponuje bardzo konkretne rozwiązanie: "Nie chodzi o pomniki ani ozdoby nagrobne. Zadbaj o wdowy - oto najlepszy pomnik! Powiedz im imię zmarłego, niech modlą się za niego. To wpłynie na miłosierdzie Boga, choć to nie sam zmarły, lecz ktoś inny daje jałmużnę w jego imieniu. Jest to zgodne z miłością Boga do ludzi. Wielu otrzymało pożytek z jałmużny darowanej za nich przez innych ludzi" (Homilia 45. O tym, by nie płakać gorzko).
Odpowiedni stosunek wobec zmarłych to nieustanna modlitwa za nich i gorące prośby do Chrystusa - Pana Życia, poparte dobrymi uczynkami, jałmużną i codziennym miłosierdziem.
Postawa modlitwy za zmarłych wiąże się z budzeniem żywej świadomości o wartości życia, z którą wiąże się postawa gotowości "zdania rachunku" z niego. Bowiem dzisiaj żyjemy, a jutro - jesteśmy w grobie!