2. Myślenie o śmierci

Franciszek Werfel, głęboko wierzący Żyd, autor książki "Pieśń o Bernardecie", napisał: "Jak narodziny są bolesna tajemnicą matki i dziecka, tak śmierć jest bolesną tajemnicą Boga i człowieka".
Człowiek nie jest w stanie rozwiązać zagadki śmierci. Nawet tak prosty fakt, jak to, kiedy człowiek umiera, wciąż pozostaje tajemnicą. Kiedyś za moment śmierci uznawano brak procesu oddychania, a sprawdzianem było lusterko przyłożone do ust zmarłego. Następnie za śmierć uznawano brak pracy serca, ale dzisiaj znamy już możliwość jego reanimacji. Przyjmuje się więc teraz w medycynie obecność bioprądów, świadczących o pracy mózgu, ale dla lekarzy to wciąż punkt umowny. Pospolicie wyróżnia się cztery pojęcia śmierci: - śmierć kliniczną (ustaje akcja serca); - śmierć medyczną (lekarz ma wystarczające symptomy, by stwierdzić zgon pacjenta); - śmierć biologiczną (obumierają wszystkie tkanki organizmu); - śmierć teologiczną (katechizm opisuje ją jako "odłączenie się duszy od ciała").
Niekiedy śmierć przychodzi nagle i niespodziewanie, wciska się w historię życia z pozoru niezagrożonych ludzi. Spowodowana przemocą, działaniami wojennymi, katastrofami, klęskami żywiołowymi - wywołuje szok i zaskoczenie. Najczęściej jednak, obserwując chorobę zmierzającą do śmierci, traktuje się umieranie jako proces. W miarę utraty sił fizycznych chorego, narastania u niego obaw o utratę posiadanych możliwości i kontaktów, bycia dla innych ciężarem, zbliżania się do śmierci, narasta niepewność co do własnego losu po śmierci. Dotyczy to zarówno chorego, który na pewnym etapie tego procesu zgadza się z perspektywą śmierci (psychologia umierania mówi o 5 jej etapach: szoku, agresji, targowania się, rezygnacji i akceptacji), jak i osób obserwujących czyjeś umieranie.
Oczywiste dla rozumnej analizy jest stwierdzenie, że "kto przeszedł na drugą stronę, nie może już tutaj powrócić". A jednak człowiek niepoprawnie łatwo siebie oszukuje. Czasem z tego oszustwa korzystają inni...
Wiele sensacji zrobiła książka "Życie po życiu" Roberta Moody'ego. Jest to mylący tytuł, nawet fałszywy. Nie jest ona bowiem zbiorem wrażeń ludzi, którzy przeżyli śmierć teologiczną, czy medyczną. Nie jest ona dowodem na istnienie życia po życiu, ten problem zawsze będzie problemem wiary, a nie przedmiotem dowodów. Moody zebrał relacje osób, które przeżyły śmierć kliniczną. Relacje te są zaskakująco podobne do siebie: najpierw wejście w ciemny tunel, coraz trudniejsze i mozolne, w końcu wyjście ku światłu, które jest przyjemne i prześwietla całe życie człowieka.
Jak pisał Moody: "Człowiek umiera i kiedy znajduje się w momencie największego cierpienia fizycznego, dochodzi do niego głos lekarza oznajmiającego jego śmierć. Wtedy zaczyna słyszeć przykry hałas, głośne dzwonienie albo szum, i w tej samej chwili czuje, że bardzo szybko porusza się w długim, ciemnym tunelu. Potem nagle spostrzega, iż znajduje się poza swoim fizycznym ciałem, ale nadal przebywa w fizycznym bezpośrednim otoczeniu i widzi swoje ciało z pewnej odległości - jak widz w teatrze. Oszołomiony, zmieszany obserwuje nadal zabiegi reanimacyjne. Po chwili odzyskuje panowanie nad sobą i jakby przyzwyczaja się do tej przedziwnej sytuacji. Spostrzega, że nadal ma 'ciało', ale bardzo różne od dotychczasowego o obdarzone innymi możliwościami niż to fizyczne, które zostawił. Wkrótce zaczynają się dziać niezwykłe rzeczy: pojawiają się inni, żeby mu pomóc. Widzi duchy krewnych i przyjaciół, którzy zmarli wcześniej i pojawia się przed nim pełen miłości, promieniujący ciepłem duch, którego nigdy dotąd nie spotkał, jakaś świetlista istota. Zwraca się ona do niego bez słów, żeby dokonał oceny swego życia, i pomaga mu w tym, ukazując natychmiast panoramę minionych ważniejszych wydarzeń. W pewnej chwili zdaje sobie sprawę, że zbliża się do jakiejś bariery czy granicy - zapewne granicy między życiem ziemskim i przyszłym. A jednak wie, że musi wrócić do doczesności, że czas jego śmierci jeszcze nie nadszedł. Nie chce tego, gdyż pogrążony jest w uczuciu niezwykle intensywnie przeżywanej radości, miłości i spokoju, jest zachwycony tym, co się z nim dzieje. Pomimo to łączy się jakoś ponownie ze swym fizycznym ciałem i żyje nadal. Później próbuje nawet opowiedzieć o swym przeżyciu innym ludziom, ale napotyka trudności. Po pierwsze - nie znajduje słów odpowiednich, żeby opisać owe doznania. Poza tym często bywa wyśmiewany i dlatego przestaje o tym mówić. A jednak to, czego doświadczył, ma głęboki wpływ na jego życie, zwłaszcza na poglądy na śmierć i jej związek z życiem" (Życie po życiu)
Jak twierdzi dr R. Moody (studiował filozofię, a nie jak się powszechnie sądzi - medycynę): osoby te dostąpiły "doświadczenia bycia poza ciałem" ("out-of-body experience" - OBE lub OOBE), oraz "doświadczenia bliskiego śmierci" ("near-death experience" - NDE). Opisane przez niego doświadczenia nie dotyczą jednak stanu "po śmierci", "życia po życiu", lecz po ustaniu akcji serca.
Sam autor owych "rewelacji zza granic życia" twierdzi, że "regularnie rozmawia z bytami duchowymi". Przyznał, że "wyroczniami zmarłych zainteresował się po raz pierwszy w 1962 r., przeżyciami zaś z pogranicza śmierci w 1965", a "eksperyment przywoływania duchów zmarłych przeprowadziłem z ponad 100 osobami" (Kto się śmieje ostatni). Źródłem jego "wiedzy" są więc kontakty z istotami duchowymi, co jest istotą spirytyzmu. Popularność jego książki ("Life after Life" - 1975) świadczy o tym jak bardzo bliski i ciągle tajemniczy dla człowieka jest problem śmierci.
Dzieje myśli ludzkiej nadawały zjawisku życia po śmierci wymiar logiczny i racjonalny, wiążąc go z koncepcją duszy i ciała oraz ich wzajemnych powiązań.
Według Platona i jego uczniów, a także potem Kartezjusza, byt ludzi tworzy się z duchowej i nieśmiertelnej duszy oraz ze zniszczalnego ciała. Ciało to świat, miejsce zła i błędu, a dusza jest w nim zamknięta jakby w więzieniu, dlatego wymaga oczyszczenia. Śmierć jest jej wyzwoleniem: dusza po wielu wędrówkach sięgnie po nieśmiertelność, własna Pełnię. Chrześcijaństwo (Orygenes, Justyn, Tertulian, św. Augustyn) skoryguje tę naukę: ciało jako dzieło Boga nie jest złe samo w sobie; dusza uczestniczy w substancji Boskiej i nie podlega konieczności wędrowania; przeznaczona jest do nieśmiertelności w oczekiwaniu na ostateczne zmartwychwstanie ciała.
Arystoteles uważał, że dusza jest podstawą życia, niezbędną do istnienia, dla aktywności ciała. To ona gwarantuje jedność ludzkiego bytu, chociaż podlega wpływu wszelkiej jego działalności (zachowuje ślady jego miłości, jego odwagi, wzlotów myślowych, słabości). Z chwilą śmierci ciało bez duszy rozsypuje się i niszczeje. Dusza jednak, w swej jedynej i niezastąpionej odrębności, będzie żyć po śmierci. Tak twierdził m.in. św. Tomasz z Akwinu.
Nie brakowało jednak także i innych filozoficznych odpowiedzi na pytanie o problem śmierci. Epikur twierdził, że "Śmierć nie ma żadnego związku ani z żywymi, ani z umarłymi, ponieważ jest niczym dla pierwszych, a dla tych drugich już jej nie ma".
We współczesnym zlaicyzowanym społeczeństwie na różne sposoby próbuje się negować istnienie po śmierci. Skoro "nikt stamtąd nie wrócił", to "nic tam nie ma", a więc "korzystajmy z tego, co na razie jest".
W Stanach Zjednoczonych powstał "Komitet zniszczenia śmierci", a we Francji w 1876 r. założono "Towarzystwo nieśmiertelności". Grupy te głoszą konieczność biologicznego przedłużania życia w nieskończoność, nawet do zniszczenia śmierci. Ma się to dokonać na drodze odnalezienia "genu nieśmiertelności", sposobu "odwrócenia czasu" dla odmładzania się co pewien czas, czy np. znalezienia cudownej farmaceutycznej formuły "ciągłego życia". Inni próbują "pokonać śmierć" poprzez przetrwanie w pamięci swych dzieci, a więc uzyskanie symbolicznej "nieśmiertelności", jak dokonują tego np. mormoni, gromadząc dane o zmarłych pokoleniach, by ich symbolicznie wskrzesić, pośmiertnie ochrzcić i prowadzić do życia wiecznego.
Niewiara, ograbiając życie z sakralności w sferze obyczajów i zachowań, często "stwarza" sztuczne "wieczności", przydając ją różnym wytworom człowieka (ideologia, "niezniszczalne królestwo ludzi", sztuce itp.). Często łączy elementy nauki i mistyki, budując synkretyczne "raje", relatywistyczne religie ("każdy ma swojego boga"), odwołując się do "doświadczenia" reinkarnacji, "eksperymentów" z duchami, czy mieszając porządek duchowy z fizycznym (np. pseudomedytacje oparte na narkotykach, wizje psychodeliczne).
Doktryna o nieśmiertelności duszy zostaną ogłoszona przez Sobór Lterański (1512 - 1517), bullą "Apostolici regimins", która potępia tych, "którzy twierdzą, że dusza rozumna jest śmiertelna". Natomiast w poznaniu prawd dotyczących życia przyszłego i przyszłości całej ludzkości konieczne jest specjalne objawienie ze strony Boga, gdyż sprawy ostateczne mają swe podstawy w Jezusie Chrystusie, który przez fakt swojej boskości jest wszystkim tym, co Bóg mógł powiedzieć i dać ludziom, jest On naszym ostatecznym zbawieniem. Temat śmierci, należący do ostatecznych prawd o człowieku, wymaga wiary i właściwej chrystologicznej optyki.
Filozoficzny opis śmierci nastręcza wiele problemów, zwłaszcza metodologicznych, wśród których podstawowym jest brak jakiegokolwiek bezpośredniego jej doświadczenia przez tych, którzy dokonują jej analizy. To, co doświadcza umierający jest jedynie zewnętrznym aspektem śmierci, a nie wewnętrzną jej rzeczywistością. śmierci nie można przejść z zewnątrz, każdy musi ją wziąć na siebie całkowicie sam, musi i może się z nią spotkać tylko jeden raz. Człowiek z zewnątrz, np. towarzyszący umierającemu, nie może z nich przekroczyć progu śmierci. Stąd należy rozróżnić między umieraniem - rozumianym jako proces zbliżania się do śmierci, a samą śmiercią. Tuż przed jej bramą, gdy pojawia się próg śmierci, umierający pozostaje sam. Lekarz bada to, co Arystoteles nazywał "fizyką" - dziedziny uchwytne, dostępne mu, które można zarejestrować i operacyjnie odsłonić. Filozof zaś rozumie śmierć jako zdarzenie metafizyczne, zazwyczaj opisane jako "rozdzielenie duszy od ciała", które nie musi się zbiegać z zaprzestaniem funkcji życiowych ciała. Jest to bowiem moment nieuchwytny z zewnątrz.
Punktem wyjścia filozoficznej analizy jest więc najczęściej fakt obecności śmierci w całej strukturze bytu ludzkiego. Stąd bowiem bierze się "zdziwienie", które Platon uważał za podstawowy akt filozofowania. Jest to wstrząs spowodowany "problematycznością bytu ludzkiego", "zatracenia pewności w świecie tego, co zwyczajne". Jest to także zdziwienie z faktu doświadczenia "bezdomności bytu ludzkiego", a zarazem "świadomości własnej bezsilności" (L. Boros, Mysterium mortis).
Starogrecki myśliciel Heraklit upatrywał w śmierci konieczność natury, co pozwalało mu spojrzeć na nią melancholijnie i pesymistycznie.
Demokryt w atomistycznym materializmie znajdował miejsce do nastrojów pogodnych i optymistycznych.
Pitagoras wyraźnie sformułował swój pogląd o śmierci - w oparciu o tradycje mistyczne utrzymywał, że po śmierci dusze ludzkie przechodzą z jednych istot ożywionych na inne.
Herodot, w dziele "Historia wojen perskich", opisując triumfy Greków nad Persami, wielokrotnie snuje refleksje nad śmiercią poszczególnych ludzi i całych społeczeństw. Śmierci nie uznawał za zło, była czymś wartościowszym niż marne życie ("najlepszym darem boskim dla człowieka"). Podobnie cenił "dobrą śmierć" Tukidydes, autor "Wojny peloponeskiej".
Sokrates istotę śmierci upatrywał w szczególnym rozszczepieniu dotychczasowej jedności natury człowieka - w oddzieleniu duszy od ciała. Podobnie rozumiał ją Platon, określając jednocześnie granice między tym, co duchowe, a tym, co materialne, między światem idei a światem bytu.
Arystoteles początkowo powtarzał idee Platona, lecz w dziele "O duszy" określił ją jako siłę niematerialną, kształtującą materię w myśl właściwej każdemu stworzeniu celowości. Ideę nieśmiertelności złączył z koncepcją społecznego charakteru natury ludzkiej - jawi się ona w postaci trwałej pamięci o zmarłym, zapisanej w wartościach życia społecznego.
Bardzo silny wpływ na starożytną myśl o śmierci wywarł Epikur (341 - 270 przed Chr.). Grecki "sofizmat nieistnienia śmierci", sformułowany przez niego ("Śmierć nas nie dotyczy, bo gdy my istniejemy, śmierć jest nieobecna, a gdy tylko śmierć się pojawi, wtedy nas już nie ma"), pozwala na rozumienie jej istnienia jako możliwości, ale nigdy jako aktualności, teraźniejszości.
Myśl ta skłoniła Lukrecjusza do sformułowania zaskakującego stwierdzenia: ludzie opłakują własną śmierć na cudzym pogrzebie. Na ich pogrzebie uczynią to inni, a sami będą obojętni - niezdolni do odczuwania ani cierpień, ani przyjemności. Pisał: "Czyż nie wiecie, że śmierć nie zostawi wam żadnego drugiego ja, które jako żywa istota mogłaby was opłakiwać pochyliwszy się w boleści nad trupem? (...) Na czymże ci, śmiertelniku, tak wielce zależy, iż zbyt popuszczasz wodze rozpaczliwym żalom? (...) Wszak jeśli miłe było ci życie spędzone dotychczas i jeśli wszystkie jego dary nie przeciekły i nie poszły na marne (...), czemuż nie idziesz spokojnie, o głupcze, na błogi spoczynek? Jeśli zaś wszystko, czego użyłeś, sczezło daremnie i życie ci zbrzydło, to dlaczego chcesz jeszcze jakiegoś dodatku, co by znowu miał nędznie przepaść i zmarnieć niewdzięcznie, nie kończysz zaś raczej z życiem i jego mozołem?" (O naturze wszechrzeczy).
Myśl Epikura o śmierci podzielali również stoicy: greccy - za podstawę myśli przyjmowali prawa rządzące przyrodą; rzymscy - obojętność (apatheia) i niezmącony spokój umysłu ludzkiego (aequanimitas). Śmierć była ucieczką od nieuniknionego na ziemi zła. Dlatego nie skarga na boleść życia, lecz samobójstwo - skorzystanie z otwartych stale drzwi śmierci - jest właściwym rozwiązaniem doczesnych dolegliwości człowieka. Seneka, przed własnym aktem samobójczym, zachęcał: "Ty jednak, abyś nigdy nie bał się śmierci, nieustannie o niej rozmyślaj. (...) Śmierć przywraca nam stan spokoju, w którym trwaliśmy przed naszym urodzeniem. Kto się lituje nad tymi, którzy już pomarli, niech się również lituje i nad tymi, którzy się jeszcze nie urodzili. Śmierć nie jest dobrem, ani złem. To tylko może być dobrem lub złem, co jest czymś istniejącym. Nie może być nieszczęśliwy ten, kto nie istnieje. Kto umarł, przeszedł do krainy wiekuistego pokoju. (...) Nie trawi go zazdrość z powodu cudzego szczęścia, ani gnębi go zazdrość z powodu jego własnego. Żadne obelgi nie obrażają jego uszu. Nie snuje się przed nim widmo klęski publicznej ani prywatnej. Nie pozostaje niespokojny o przyszłość, w trwożnej zależności od przypadku, który zawsze stwarza tylko większą niepewność co do dalszych wydarzeń. Wreszcie zatrzyma się w miejscu, skąd go nic nie wypędzi, gdzie go nic nie przerazi" (Listy moralne).
Przekonania te podzielał również Marek Aureliusz. W swym pismach wielokrotnie dawał temu wyraz. Pisał: "Rozmyślaj zawsze, ilu to lekarzy umarło, którzy nieraz swe brwi ściągali nad chorymi. Ilu astrologów, którzy jako rzecz ważną śmierć innym przepowiadali. Ilu filozofów, którzy o śmierci i nieśmiertelności tysięczne pisali rozprawy. Ilu rycerzy, którzy wielu zabili. Ilu tyranów, którzy moc nad duszami dzierżyli, ze straszną zuchwałością, jakby sami byli nieśmiertelni. Zbierając to razem, patrz na sprawy ludzkie jako na jednodniowe i marne. Tak więc oto twoją chwilkę czasu przebądź według natury i pogodnie daj się rozłożyć - jak spada dojrzała oliwka, która wielbi swą rodzicielkę ziemię i wdzięczna jest drzewu, co ją zrodziło (...) [Śmierć] jest to rozpadnięcie się w pył, jeśli przyjmujesz atomy. A gdy przyjmujesz jedność, to jest to nicość lub przemiana" (Rozmyślania).
Myśli starożytnej Grecji odrodziły się w czasach współczesnych, choćby w filozofii Levinasa. Twierdził on, że człowiek może oswoić wszystko, ale nie śmierć. W tym Levinas widzi fundamentalną jej inność. Człowiek bowiem musi się jej poddać, nie może postąpić inaczej, jako że odczuwa ją jako sobie obcą. Przez to, że jest ona nie do oswojenia, nie można jej sobie podporządkować. Jest ona "inna" w stosunku do człowieka, ale nie oznacza to, że jest ona "obca" jego doświadczeniu życia. Doświadczenie śmierci podpowiada, że "Ja" nie może uniknąć zniszczenia, a z drugiej strony prezentuje się jako możliwość udzielona temuż "Ja", by radykalnie wybawiło się od tego zniszczenia. Jak pisał Levinas: "W śmierci mamy do czynienia i z pokusą nicości Lukrecjusza, i z pragnieniem wieczności Pascala. Nie są to dwie różne podstawy - my chcemy zarazem umrzeć i być" (Czas i to, co inne).
Przyciąganie i odpychanie między "Ja" a śmiercią jest często przedstawiane jako zabawa w chowanego, aż po raz pierwszy i ostatni spotkają się twarzą w twarz w śmiertelnym uścisku. Według jednego z opowiadań, autorstwa Tillietta, pewien żołnierz, uciekłszy przed śmiercią na wojnie, przez całą noc świętował koniec wojny i uniknięcie niebezpieczeństwa. W czasie fety jego wzrok padł na odrażające spojrzenie śmierci i przerażony poprosił o najszybszego konia, aby uciec z tego miejsca, gdzie zauważył obecność śmierci. Jechał przez całą noc, aż o świcie dotarł do miejsca, skąd widać było już mury i wieże Samarkandy. Tam, na wieżach, znów dostrzegł śmierć, która na niego czeka. Zapytał jej, dlaczego minionego wieczoru patrzyła na niego z taką nikczemnością. Śmierć jednak wyjaśniła mu, że jej wzrok nie wyrażał podłości, lecz ogromne zdziwienie. Wiedziała bowiem, że ma z nim umówione spotkanie w Samarkandzie tego ranka i zastanawiała się, w jaki sposób dotrze on w przeciągu nocy do miasta tak daleko położonego. Żołnierz jechał przez całą noc, żeby uciec przed śmiercią, ale faktycznie w ten sposób faktycznie stawił się punktualnie na umówione spotkanie, jakie wyznaczyła mu śmierć.
Według innego współczesnego myśliciela G. Simmela: "To życie, które trwonimy, aby zbliżyć się do śmierci, trwonimy także, aby uciec przed śmiercią; podobni w tym jesteśmy do ludzi, którzy podróżują na południe, wsiadłszy na okręt z żaglami ustawionymi na północ".
Inny piewca śmierci, Rilke, podziwiał "melancholijne piękno", patrząc na kobietę ciężarną, w łonie której dojrzewają jednocześnie dwa owoce: dziecko i śmierć (Malte: pamiętniki Malte-Lauridsa).
Epikurejska odpowiedź na śmierć jest jedynie unikiem, postawą praktyczną, polem ucieczki przed lękiem, jaki niesie z sobą śmierć, lecz nie odpowiada na istotne zagadnienia z nią związane. Śmierć jawi się jako stawanie się, które jako takie nie jest poznawalne przez intelekt człowieka. Umysł człowieka zaś ignorując śmierć, łudzi się jedynie, że neguje rzecz, negując zaledwie jej pojęcie.
Sprzeciw wobec sofizmatowi "nieistnienia śmierci" prowadzić może do różnych postaw, w tym do opiewania śmierci jako "absolutnego pana". W dialektyce stawania się, w filozofii Hegla, śmierć stanowi konieczny moment istnienia, chociaż jest jego antytezą. Każda śmierć, jako negacja, jawi się jako zwycięstwo gatunku nad jednostka, tego, co powszechne nad tym, co szczegółowe. Właściwym podmiotem tego wszystkiego, co się dzieje w przyrodzie i historii jest - według Hegla - ponadosobowy duch świata. Tak więc jednostka nie jest właściwym podmiotem dziejów, a tylko etapem przejściowym. Szczególną jej właściwością jest jej służebna rola w stosunku do rodzaju, który reprezentuje to, co ogólne, i dlatego bliższe jest idei. Śmierć nie odnosi się więc do sfery idei, jako sfery właściwego życia, lecz do jednostkowości, jako do mnie ważnego stopnia pośredniego.
Myśl o wiecznej obecności gatunku, w której tylko jednostki przemijają i znikają w przeszłości, w wizjonerski sposób przedstawiona jest przez Artura Schopenhauera: "Tak więc wszystko żyje tylko przez chwilę i zmierza ku śmierci. Roślina i owad umierają w końcu lata, zwierzę i człowiek po niewielu latach. Śmierć kosi niezmordowanie. Mimo to jednak zawsze wszystko istnieje i jest na swoim miejscu, jakby wszystko było nieprzemijalne, jakby śmierci nie było. Zawsze zieleni się i kwietnie roślina, brzęczy owad, rozwija się niespożyta młodość zwierzęcia i człowieka, a po tysiąckroć spożywane wiśnie każdego lata mamy znowu przed sobą. Istnieją także narody jako nieśmiertelne jednostki, choć jednocześnie niekiedy zmieniają nazwy; nawet ich zachowanie, postępowanie i cierpienia są zawsze takie same, choć historia ciągle przekazuje coś innego do opowiadania. Jest ona bowiem jak kalejdoskop, który przy każdej zmianie pozycji ukazuje nową konfigurację, mimo iż przed oczyma mamy zawsze to samo (...) Śmierć jest dla gatunku tym, czym sen dla jednostki, lub czym dla oka mrugnięcie, po braku którego poznaje się hinduskich bogów, jeśli ukazują się w ludzkiej postaci. Tak jak z nastaniem nocy znika świt, choć ani na chwilę istnieć nie przestaje, w podobny sposób pozornie znika człowiek i zwierzę przez śmierć, a ich prawdziwa istota trwa nadal niezniszczalna" (O śmierci i jej stosunku do niezniszczalności naszego życia w sobie).
Przeciw próbom estetyzacji śmierci występował też egzystencjalista Soren Kierkegaard, w znanej "Mowie nad grobem". Śmierć nie żartuje, nie pozwala na bagatelizowanie siebie. Mało mówi, ale jednym słowem ucisza wszystkich: "bądź cicho!" - żadnego słowa więcej. A wszyscy zmarli są w tym jednym jedynym "bądź cicho", "zatrzymaj się". Rzesza zmarłych nie robi hałasu, nie tworzy społeczeństwa. Wygląda wszystko tak, jakby śmierć panowała nad pustym królestwem. Pewność pozostaje niezmiennym aspektem śmierci - jest ona nieuchronna, przybiera szary nauczyciela, który mówi do ucznia: uważaj na pewność śmierci. Jednocześnie mieści ona w sobie element niepewności - ożywia w nas świadomość, że może nadejść w każdej chwili, zawsze "jest możliwa", ma postać strażnika, który czuwa i przypomina: każdy dzień, również dzisiejszy może być pierwszym i ostatnim.
Karol Marks, jak sam się wyraził, postawił filozofię Hegla z głowy na nogi. Za Heglem przyjął przede wszystkim system dialektyczny i skupienie się wyłącznie na tym, co ponadindywidualne i ogólne, na społeczeństwie, nie wykazując zainteresowania tym, co indywidualne i jednostkowe. Stąd śmierć, jako wydarzenie jednostkowe, jest także pozbawiona specyficznego znaczenia. Jak to określił w eseju pt. "Nationalokonomie und Philosophie" (Ekonomia polityczna i filozofia): "Śmierć jako twarde zwycięstwo gatunku nad jednostką i jednością tego gatunku wydaje się sprzecznością; ale określona jednostka jest tylko jedną określoną istotą gatunkową i jako taka jest śmiertelna" Jednostka, jako istota gatunkowa, umierając, przechodzi w gatunek. Przez śmierć dochodzi się jedynie do właściwego wymiaru życia, pozbywając się powłoki swej jednostkowości.
Heglowskie myśli o śmierci jako "absolutnym panu" rozwinął współczesny niemiecki filozof, Martin Heidegger (1889 - 1976). Dla niego człowiek, "Desain", jest "byciem-ku-śmierci", czyli takim, który musi umrzeć, któremu śmierć przynależy w taki sposób, że stanowi wręcz jego możliwość realizacji ("Sein zum Tode"). Nie rozważa on śmierci jako cezury między doczesnością a bytowaniem po śmierci, lecz pyta o znaczenie, jakie odgrywa perspektywa śmierci w rozumieniu samego życia. Postawa autentyczności w stosunku do życia polega na zdolności osoby do uprzedzenia własnej śmierci. Troska o rzeczy odrywa nas od myśli o śmierci, czyni nas powierzchownymi i nieautentycznymi. "Autentyczność życia", "niekrytość" konkretyzuje się w postawie, która wiąże się z czasem, z osobami i rzeczami, wychodząc nie od przekonania, że "się" ("man") umiera, lecz od zdania sobie sprawy z tego, że to "ja umieram".
Przekonująca postawa wobec śmierci, rozumiana w swej osobowej aktualności, a nie w kategorii gadaniny ("Gerede" - określenie heideggerowskie), opisana jest w opowiadaniu Tołstoja pt. "Śmierć Iwana Iljicza". Umierający Iwan Iljicz mówi: "Przykład sylogizmu, jaki zapamiętał jeszcze ze szkoły: 'Cajus jest człowiekiem, ludzie są śmiertelni, a więc Cajus jest śmiertelny' (...) Tamten Cajus był człowiekiem, człowiekiem w ogólnym znaczeniu tegoi słowa, i to było naturalne; ale on nie był Cajusem ani człowiekiem w ogólnym znaczeniu tego słowa... Był 'Jankiem' z mamą i tatą... Ale ja, Janek, Iwan Iljicz - ja, to zupełnie inna rzecz. Niepodobna, żebym ja miał istotnie umierać. Byłoby to zbyt straszne" (Śmierć Iwana Iljicza). Moc śmierci, jej absolutna władza nad człowiekiem, wyzwala postawę poddania się jej i usprawiedliwienia takiej reakcji.
W czasach nowożytnych śmierć stanowiła, jak zawsze, kategorię "uczonej niewiedzy". Jedni myśliciele zachęcali do stałego obcowania świadomości człowieka z nią, a inni - wprost przeciwnie - spychali ją na margines rozważań filozoficznych, jako temat nie godny uczonego.
Montaigne uważał, że tylko ludzie przeciętni, miernego umysłu, nie rozmyślają o śmierci, tkwiąc w tępiej głupocie i zaślepieniu. Taka postawa bowiem nie uchroni ich przed jej siłą. Dlatego też, "kiedy przyjdzie albo do nich albo do ich żon, dzieci i przyjaciół, zaskakuje ich znienacka i chyłkiem (...), nauczyć się tedy stawiać jej mężnie czoło i walczyć przeciwko niej. Aby zaś odjąć jej największą przewagę nad nami, obierzmy drogę zgoła przeciwną owej pospolitej: odejmijmy śmierci dziwność, obcujmy z nią, przywyknijmy do niej, hodujmy ją w myśli jako nieustanną towarzyszkę w każdej chwili, przedstawiajmy ją wyobraźni i pod wszelką postacią (...) i w ten sposób hartujemy się i siłujemy" (Próby).
Friedrich Wilhelm Nietzsche (1844 - 1900) krytykował romantyczne traktowanie śmierci jako "muzy filozofów". Dostrzegał doniosłość problematyki ludzkiej śmiertelności dla każdej filozofii życia. jednocześnie zaprzeczał, by można było przypisywać równie doniosłe znaczenie samemu faktowi umierania. Polemizował z poglądami o pragnieniu śmierci, bo temu przeczy zarówno afirmacja życia w sztuce, jak i akceptacja idei "wiecznego powrotu" w ludzkim doświadczeniu nieskończoności. Śmierć powinna być jednak przedmiotem autonomicznej decyzji człowieka (co do czasu i sposobu odejścia ze świata). Ta autonomia byłaby bowiem wyrazem wolności od wszelkich ideologii i wierzeń, ale też naturalnych ograniczeń i nieuchronności.
O swoistym "popędzie śmierci" mówił Zygmunt Freud (1856 - 1939). Tanatos (popęd śmierci) ma wraz z Erosem (popędem miłości) największy wpływ na życie człowieka. Owe popędy dopełniają się i wzajemnie przenikają tak, że Freud jest w stanie dostrzec śmiercionośne elementy w popędzie miłości. Wszystkie działania ludzkie na poziomie "id" (nieświadome impulsy, popędy) według Freuda wynikają z zasady przyjemności, czyli tendencji do uwalniania napięć i poszukiwania fizycznej przyjemności. To jednak nie tłumaczy wszystkich zachowań człowieka, jak np. masochistycznych czy autodestrukcyjnych, które nie mogły być wyjaśnione na poziomie "ego" (świadomego regulatora impulsów, kierującego się zasadą realizmu). Dal ich wytłumaczenia Freud wprowadził "popęd do detrukcji", który współzawodniczy z popędem ku przyjemności. Ta koncepcja przerodziła się w koncepcję instynktu śmierci. Tylko śmierć wyzwala od wszystkich konfliktów i napięć i jako taka musi być nieświadomym celem ludzkich dążeń.
William James skupiał uwagę na życiu, a nie na śmierci. Utrzymywał, że śmierć i jej zaprzeczenie, czyli życie, splecione są w całość niemożliwą do rozdzielenia. Ale, aby życie można było nazywać dobrem, jego negacja - śmierć - musi być złem. Jednak i życie, i śmierć pozostają jednakowo równie istotnymi faktami ludzkiej egzystencji.
Nową próbę interpretacji śmierci podjął, na gruncie postdarwinowskiej biologii, Hans Bergson, głosząc witalizm. W "elan vital" odnalazł siłę życiodajną, zaś w realności śmierci znalazł podstawę dla wiary w możliwość życia po śmierci.
Dla J. P. Sartre (1905 - 1980), czy A. Camus (1913 - 1960), przedstawicieli egzystencjalizmu ateistycznego, śmierć człowieka nie ma żadnego sensu, a fakt bycia istotą śmiertelną nie ma żadnego wpływu na życie, jedynie akcentuje jego absurdalność. Jedynie co człowiekowi pozostaje wobec bezsensowności jego istnienia, to postawa buntu. Sartre uważał, że nie można śmierci traktować pozytywnie (jak to czynił Heidegger), jest ona bowiem zniszczeniem możliwości tworzenia wartości przez człowieka i końcem jego wolności.
Dla znalezienia sensu życia i sensu śmierci, jak wskazuje Karl Jaspers (1883 - 1969), konieczna jest wiara. W odróżnieniu od postawy bezmyślnej, która charakteryzuje się bezmyślnemu poddawaniu się nurtowi wydarzeń, akcentuje on postawę filozoficzną, swoistą "wiarę filozoficzną", która pozwala mądrze i dobrze żyć, ale również zająć odpowiednią i godną postawę wobec śmierci. Bazuje ona uznaniu z jednej strony skończoności życia ludzkiego, a z drugiej - na jego transcendentnym wymiarze, który otwiera go na ostateczną rację istnienia - Boga.
Wiele współczesnych nurtów filozoficznych z rozmysłem porzuca myślenie o śmierci, zaliczając tę problematykę do nierozwiązywalnych. Pomijając ją jednocześnie starają się pozbawić ją większego znaczenia filozoficznego. Jednak owa "konspiracja milczenia" o śmierci nie pozostaje niewzruszona, o czym świadczy pojawienie się tanatologii, nauki mającej za swój przedmiot wyłącznie zagadnienie śmierci.
Chrześcijańska wizja śmierci człowieka rozważa ją w dwóch wymiarach: jako naturalny proces rozpadu ciała - zdeterminowany czynnikami przyrodniczymi, oraz jako fakt transcendentalny - daleko wykraczający poza świat przyrody - rozumiejący ją jako przełom w życiu osobowym człowieka. Tak więc myśl chrześcijańska akceptuje wszystkie wyjaśnienia biologii i medycyny na temat śmierci. W sferze analiz filozoficznych rozumienie śmierci jest uzgodnione z przyjętymi w antropologii chrześcijańskiej założeniami, jak np. złożoność całości bytu ludzkiego z elementu duchowego i cielesnego oraz z nieśmiertelnością duszy ludzkiej.
Obszerne analizy śmierci, na gruncie chrześcijańskim, znaleźć można w rozważaniach teologicznych wszystkich epok. Filozoficzne jednak wątki tej refleksji ciągle były obecne w nauce chrześcijańskiej.
W XVII wieku Pascal podjął próbę ogarnięcia "porządkiem rozumu" dogmatów wiary chrześcijańskiej. "Ateusze - jaką mają rację twierdzić, że nie można zmartwychwstać? Co jest trudniejsze: urodzić się czy zmartwychwstać? Czy aby istniało to, co nie istniało nigdy, czy aby to, co istniało, istniało raz jeszcze? Czy trudniej przyjść do istnienia, czy doń wrócić?"
Wiele z nurtów filozofii nowożytnej i współczesnej było włączonych do analiz śmierci przez myślicieli chrześcijańskich. W obrębie refleksji chrześcijańskiej, zarówno w środowisku protestanckim, jak i katolickim, utorowało sobie drogę przekonanie, że śmierć jest końcem wszystkiego, a jednak zarazem początkiem czegoś nowego. Śmierć nie tylko skazuje egzystencję człowieka na "nie-bycie-już", ale odbiera człowiekowi również "nie-bycie-jeszcze". Jednocześnie otwiera na Boga.
Moltmann podkreślał, że śmierć jest bardzo niszczącą siłą, unicestwia rzeczywiście całego człowieka, nie oszczędzając niczego, co by należało do niego jako jego własne istnienie. Tym, czego jednak śmierć nie może dosięgnąć, jest tylko Bóg, przed którego spojrzeniem każdy człowiek, choćby umarł, w dalszym ciągu znajduje się w postawie, która charakteryzowała jego własne życie. Zmarły w swojej absolutnej i indywidualnej rzeczywistości już całkowicie znikł, i to znikł na zawsze. Nie znika jedynie przed obliczem Boga, dzięki Jego miłości. Stamtąd patrzy na śmierć, która jest końcem czasu, lecz otwiera się na pytanie, które przenosi ją poza siebie samą. Dlatego staje nie wobec nicości, lecz wobec niewiadomej przyszłości - wobec tajemnicy. Stąd śmierć jest "odejściem ku nieznanemu, odejściem bez powrotu, 'bez pozostawienia adresu'".
W ramach doktryny chrześcijańskiej idee egzystencjalistyczne zostały wykorzystane przez Rudolfa Bultmana (według niego autentyczna wolność jest darem Chrystusa) oraz Karla Rahnera (według niego pogodzenie się ze śmiercią potwierdza sakrament Komunii, w którym człowiek dzieli z Chrystusem Jego śmierć).
Według Gabriela Marcela zasadniczą sytuacje śmierci można wywieść z ludzkiej miłości. Miłość i śmierć są ze sobą spokrewnione, jako aspekty tej samej rzeczywistości. Jego analiza miłości opiera się na rozległym fundamencie fenomenologii. Egzystencja ludzka, żyjąca w rozdarciu i nieautentyczności, osiąga dopiero w miłości wewnętrzne skupienie, które pozwala jej stać się podmiotem. Otwarcie naszego istnienia na inną osobę tworzy nasz byt. Byt ludzkie jest zawsze współbytem w miłości. Aby osiągnąć współbyt w miłości, musi niejako zrezygnować z własnej egzystencji, przestać potrzebować innej osoby, przestać traktować ją jako własność. Kochać to zaniechać używania siły, interweniowania, zdobywczości i posiadania. Miłość spełnia się w samospalającym się ruchu. Gdy się spełni, nie jest już "naszą miłością", lecz przychodzi od innego, jest czystym darem. W owym darze i jako dar stajemy się tym, czym "jesteśmy", to znaczy zaczynamy "być". Przeżywana miłość nie może jednak trwać stale, rozwijać się i rozkwitać, ze swej natury jest przelotna. To co raz siągnięte, nie może trwać zawsze. Przyczyną tego jest ułomność bytu w cielesności. Egzystencja jest nieodłączna od swego ucieleśnienia. Wszystko, co istnieje, o tyle tylko istnieje dla niej, o ile staje się "rozszerzaniem jej ciała". Ale cielesność, moje ciało, to nie "ja". "Mam", posiadam ciało, nie "jestem" jednak wyłącznie moim ciałem. W momencie śmierci po raz pierwszy odsłania się możliwość przekształcenia sytuacji posiadania w sytuację bytu. W śmierci zanika sytuacja posiadania ciała, opuszcza nas nasza absolutna własność - nasze ciało. Sama dusza w tym momencie całkowicie oddaje się: obumierają w niej "korzenie posiadania", które łączyły ją z ciałem, a ona może stworzyć coś ostatecznego, nie zagrożonego przez tymczasowość posiadania. Tym samym dusza budzi się do nowych możliwości bytu. Miłość i śmierć mają wspólne korzenie. Miłość jednak jest "przezwyciężeniem śmierci", nie dlatego jednak, że ją znosi, lecz dlatego, że sama jest śmiercią. Dopiero w śmierci możliwe jest całkowite miłosne oddanie. Kochający pogrążają się w śmierć zwyczajnie i spokojnie, gdyż nie odchodzą w nieznane, lecz w samo wnętrze miłości.
Podobne myślenie o śmierci reprezentował na gruncie polskim o. Albert Krąpiec. Twierdził on, że "człowiek urodził się jako produkt miłości i istnieje w miłości i do miłości" (Ja-człowiek). Ludzkie "ja" rozwija się i w pełni wyraża w swoim współbyciu z drugim, z jakimś "ty". Jaźń osobowa człowieka, jego tożsamość została ukształtowana w realnych kontaktach międzyosobowych, które są zawsze jakąś odmianą miłości. w wyniku aktów miłości ludzkie "ja" staje się pełniejsze. Akty miłości są aktami jaźni-duszy, a nie jakiejś jaźni cielesnej. Śmierć dla jaźni-duszy jest wyzwoleniem z tych ograniczeń. jej rezultatem jest pełniejsze ukonstytuowanie się osobowego "ja", pojawienie się nieograniczonych możliwości dla dążeń poznawczych i nieskrępowanego dążenia do realizacji pełnego szczęścia, do miłości absolutnej, która może być tylko miłością Absolutu. Śmierć nie jest tragedią, za którą może uchodzić "śmierć ierna" (rozkład ciała). Zaś śmierć "czynnie przeżyta" przez duszę stanowi "szczytowy moment ludzkiego życia", w którym duchowa jaźń znajduje swoje dopełnienie.
Wiele odpowiedzi i prób analiz śmierci kończy zasadnicze jedno stwierdzenie: pozostaje ona tajemnicą. Jest najważniejszą tajemnicą ludzkiego życia, jego egzystencji, która zamyka w sobie szereg podstawowych kwestii na temat sensu życia, jego nadziei i miłości. Pozostając "bez twarzy" śmierć trwa jako istotny problem wszelkiego filozofowania.