2. Samobójstwo w świetle badań socjologicznych 
i psychologicznych

Zarówno socjologia, jak i psychologia rozpoczęły metodyczne badania nad zjawiskiem samobójstwa już w II połowie XIX w. Ich znaczenie dla etyki normatywnej polega przede wszystkim na tym, że opracowują dwa różne, ale dopełniające się nawzajem wymiary jego rzeczywistości. Socjologia rozważa samobójstwo jako pewne zjawisko społeczne, odgrywające dużą rolę w życiu zbiorowości, psychologia zaś stara się odtworzyć mechanizm psychicznych przeżyć jednostki decydującej się na akt samobójczy, a więc wnika w na wskroś indywidualną jego stronę. Po stu latach rozwoju obydwie te dyscypliny naukowe osiągnęły znaczny zasób wiedzy. Ponieważ nie wszystkie jego elementy są dla etyki normatywnej jednakowo instruktywne, dlatego rzeczą konieczną okazuje się tu dokonanie pewnego wyboru.

a) Samobójstwo w badaniach socjologicznych

Badania socjologiczne nad zjawiskiem samobójstwa od samego początku oparły się na metodach statystycznych, dążąc na tej drodze do wykrycia rządzących nim prawidłowości1. Na tej podstawie, ale pod wpływem filozoficznej inspiracji materialistycznej, w wieku XIX niektórzy autorzy2 interpretowali samobójstwo jako zjawisko podległe prawom deterministycznym, wykluczającym czynnik wolnej woli człowieka. Dziś przeważa raczej postawa czysto opisowa, która mimo to nie rezygnuje z ustalenia pewnych ogólnych tendencji rozwojowych tego zjawiska i ich przyczyn. Dla celów etyki normatywnej szczególnie interesująco przedstawiają się te uogólnienia, które ujmują problem samobójstwa w skali o ile możliwe jak najszerszej, nawet ogólnoludzkiej.
Dzięki statystykom prowadzonym od z górą 100 lat w niektó­rych krajach Europy Zachodniej można odtworzyć w pewnym przybliżeniu globalne cyfry popełnianych samobójstw w odcinkach czasu od kilku do jednego roku. Dla zilustrowania tego stanu rzeczy przytoczmy kilka charakterystycznych danych. Na obszarze całych Niemiec popełniono w r. 1893 na 100 000 mieszkańców 21,2 samobójstw, w roku 1932 ilość samobójstw wzrosła do 29,2 i aż do roku 1939 przetrwała na poziomie od 28,7 do 28; dopiero w latach od 1956 do 1958 opadła nieco, utrzymując się mimo wszystko w wysokich granicach od 18,8 do 18,9, a w latach 1965–1967 stale na 213; następnie nastąpił stały i konsekwentny spadek liczby samobójstw do poziomu 13,0 w 2004 roku. W Austrii w latach 1821–1830 przypadło na 100 000 mieszkańców 3,36 samobójstw, w latach 1891–1900 liczba ta podniosła się do 15,66, a następnie między rokiem 1931 a 1940 osiągnęła ilość 39 jako szczytowy punkt wzrostu, po czym w dziesięcioleciu 1950–1959 obniżyła się do 23,24 i na tym mniej więcej poziomie pozostała do roku 1967; potem liczba samobójstw zaczęła się obniżać, by w roku 2005 osiągnąć 16,9. Statystyki szwedzkie od roku 1776 do 1950 odnoszą się do różnych czasokresów. Dopiero od roku 1950 notują systematycznie przypadki popełnianych w tym kraju samobójstw. Biorąc pod uwagę uprzednio uwzględnione czasokresy, otrzymujemy następującą krzywą wzrostu liczby samobójstw na 100 000 mieszkańców: 1790–1800 – 3,25; 1831–1900 – 12,81; 1950 – 14,9; 1956 – 20,2; 1958 – 17,3; 1966 – 20; 1967 – 225; poroku 1970 liczba samobójstw zaczęła spadać: w 1980 wynosiła 19,4, w 1990 – 17,2, a w 2002 – 13,1. Sąsiadująca ze Szwecją Norwegia w XIX wieku dostarcza danych stytystycznych, notując liczbę samobójstw na 1 000 000 mieszkańców w okresach pięcioletnich. Nie można ich wszakże pominąć, ponieważ wykazują systematyczny spadek samobójstw, idący w parze z analogicznym spadkiem spożycia alkoholu. Mianowicie w latach 1831–1835 wypadało 108 samobójstw przy spożyciu 16 litrów alkoholu na głowę, w latach 1861–1865 liczba ta spadła do 76 samobójstw przy spożyciu 4,4 litra na głowę, a w latach 1886–1890 osiągnęła poziom 67 samobójstw przy spożyciu 1,5 litra na głowę. W XX wieku liczba samobójstw w Norwegii waha się od 6 do 8 wypadków na 100 000 mieszkańców6; na przełomie lat 80. i 90. doszło do dwukrotnego wzrostu samobójstw w Norwegii, w 1990 roku wskaźnik miał wartość 15,5, by zacząć równomiernie spadać do wielkości 11,5 w 2004 roku. Statystyki polskie podają samobójstwa (zarówno dokonane, jak i usiłowane) dopiero od roku 1955. Pierwsze wszakże próby statystycznego ujęcia ilości samobójstw w Polsce podjęto już w roku 1931 szacując ogólną ich liczbę na 13,3 na 100 000 mieszkańców10. Statystyki powojenne wykazują w roku 1955 liczbę 6 osób na 100 000 mieszkańców. W latach następnych liczba ta wzrasta do 11 w roku 1966, 13,3 w roku 1970 i 12,5 w roku 1973, po czym następuje niewielki spadek, gdyż w latach 1974 i 1975 dokonano w Polsce 10,7 i 10,8 samobójstw na 100 000 mieszkańców. Od początku lat 80. liczba samobójstw zaczęła powoli, lecz systematycznie rosnąć: w 1980 roku było to 11,2 przypadków na 100 000 mieszkańców, w 1990 – 13,0, w 2000 – 15,1, w 2004 – 15,9. 
Na podstawie zreferowanych danych zjawisko samobójstwa uważa się w chwili obecnej za problem ogólnoświatowy. Opierając się na danych raportu Światowej Organizacji Zdrowia z 2007 roku, można stwierdzić, że największe nasilenie samobójstw występuje na Litwie (40,2 przypadki w 2004 roku), Białorusi (35,1 w 2003) i w Rosji (34,3 w 2004), po czym kolejno: w Kazachstanie (29,2 w 2004), na Węgrzech (27,7 w 2003), w Słowenii (25,6 w 2004), na Łotwie (24,3 w 2004), w Japonii (24,0 w 2004), na Ukrainie i w Korei Południowej (w obu krajach po 23,8 samobójstwa w 2004), w Finlandii (20,3 w 2004), w Szwajcarii (17,4 w 2004), Austrii (16,9 w 2005), Szwecji (13,2 w 2002), Niemczech (13,0 w 2004), Irlandii (9,7 w 2005), Argentynie (8,7 w 2003), Hiszpanii (8,2 w 2004) i we Włoszech (7,1 w 2002). Dodajmy na koniec, że w XIX wieku absolutną liczbę samobójstw oceniano na l 500 000 wypadków8. W XX wieku – biorąc pod uwagę przyrost naturalny – liczba ta została już na pewno przekroczona. Są to fakty bardzo poważne, wskazujące na społeczną doniosłość tego zjawiska, tym bardziej że statystyki prowadzone przez Światową Organizację Zdrowia stwierdzają w większości współczesnych społeczeństw cywilizowanych stały wzrost współczynnika samobójstw9.
Oprócz regularnie prowadzonych statystyk podjęto również próby ustalenia przyczyn warunkujących zjawisko samobójstw w skali społecznej. Chodzi tu nie o wykrycie ogólnych prawidłowości występujących w subiektywnych motywach, którymi poszczególne jednostki kierują się w podejmowaniu samobójczych decyzji, ale o rozpoznanie tych kategorii czynników, które tkwiąc w określonych układach całokształtu warunków życia społecznego stwarzają podstawowy i najszerzej działający bodziec skłaniający ludzi do aktów samobójczych.
Mało prawdopodobny wydaje się pogląd, jakoby bieda materialna stanowić miała główną przyczynę tego, że zjawisko samobójstwa przybrało cechy masowego procesu, tym bardziej że z biegiem czasu się nasila10. W czasie wojny, a więc w okresie, kiedy ogół społeczeństwa doświadcza największych trudności gospodarczych, statystyki niemieckie i innych krajów wykazują znaczny spadek ilości samobójstw, wysoki zaś pułap popełnionych samobójstw osiągają przede wszystkim społeczeństwa gospodarczo wybitnie zaawansowane11.
Również pijaństwo trudno uznać za podstawową siłę napędową samobójstw w społecznym wymiarze, mimo że pewne korelacje między tymi zjawiskami na pewno istnieją12. W Szwecji np. notowany w XIX wieku spadek ilości spożytego alkoholu nie spowodował, jak w Norwegii, obniżki liczby samobójstw, ponieważ weszły w grę inne procesy rekompensujące osłabienie wpływu pijaństwa13. Również w innych krajach zależność zachodzących w nich samobójstw od alkoholizmu nie rysuje się jasno.
Przeprowadzono wreszcie badania socjologiczne nad korelacją pomiędzy religijnymi przekonaniami określonych grup społecznych a częstością zachodzących w nich samobójstw. Doprowadziły one do ogólnego wniosku, że religia katolicka wpływa hamująco na wzrost liczby samobójstw, ponieważ z reguły w łonie tego samego społeczeństwa wśród katolików samobójstwo występuje o wiele rzadziej aniżeli u protestantów14, np. w Stanach Zjednoczonych w roku 1959 stosunek ten przedstawia się jak 1:715. Potwierdza to też na ogół niższa ilość samobójstw w katolickich krajach łacińskich, aczkolwiek wysoka częstotliwość samobójstw występuje w katolickich Węgrzech, a także w Austrii.
Mimo wszystko współczesna socjologia nie czuje się uprawniona do wskazania jakiejś jednej kategorii przyczyn wyznaczającej kierunek rozwoju samobójstwa jako zjawiska społecznego16. Nie przeszkadza to jednak wielu socjologom przyjąć, że społeczne źródła zjawiska samobójstwa kryją się również – choć na pewno nie wyłącznie – w przemianach postaw życiowych współczesnego człowieka. Zabójczy rytm pracy, kult pieniądza i dobrobytu, zatopienie się wyłącznie w doczesności z jednej strony, z drugiej zaś – osłabienie religijności i stępienie moralnych hamulców stwarzają społeczny klimat, w którym tendencja do samobójstwa znajduje najlepsze warunki rozwoju. Krąg zainteresowań przeciętnego obywatela współczesnego społeczeństwa ogromnie się zawęził. Myśl o zaświatach przestała wpływać twórczo na jego życiowe postępowanie, sens swojej egzystencji utożsamił z posiadaniem środków materialnych oraz pozycji społecznej, jaką te środki zapewniają. Jeżeli zatem w pewnych sytuacjach podstawa ta poczyna ulegać zachwianiu, człowiek współczesny nie znajduje już innego punktu oparcia i wtedy zaczyna mu trafiać do przekonania egzystencjalna „pokusa do samobójstwa”17.
Ostatnie stwierdzenie ma dla etyki normatywnej kolosalne znaczenie. Na tle widocznego na przestrzeni ostatniego wieku zjawiska narastania światowej fali samobójstw fakt wpływu ideologicznych postaw na ten proces z większą jeszcze siłą ukazuje ciągłą konieczność podejmowania na nowo etycznego problemu samobójstwa. Od tego bowiem, czy etyka normatywna potrafi poprawnie odczytać jego moralny sens i określić odpowiednie normy, zależy w dużym – chociaż nie wyłącznym – stopniu, jaki obraz własnej egzystencji urobi sobie współczesny człowiek oraz jaką względem niej zajmie postawę. Uwaga ta wyraża wprawdzie tylko społeczne „zamówienie” na zajęcie się normatywnymi aspektami zagadnienia samobójstwa, niemniej jednak ma ono swój ciężar gatunkowy, którego filozofia nie może lekceważyć.

b) Psychologia a samobójstwo

Socjologia dostarcza filozofii moralności informacji na temat społecznej doniosłości normatywnej problematyki samobójstwa, natomiast psychologia pozwala jej lepiej zrozumieć psychiczne mechanizmy powodujące ludźmi w ich samobójczych decyzjach. Nie jest to zadanie łatwe, przede wszystkim ze względu na trudności w uzyskaniu odpowiednich materiałów badawczych. Osoby planujące samobójstwo nie są w zasadzie dostępne dla psychologa. Psycholog ma możność zetknąć się bezpośrednio tylko z pewną kategorią samobójców, mianowicie tych, którym powzięta próba popełnienia samobójstwa nie powiodła się, stała się natomiast racją, dla której niedoszli samobójcy zostali objęci akcją służby zdrowia, sądownictwa, bądź innych instytucji społeczno-publicznych i w ten sposób mogli stać się przedmiotem badań psychologicznych. Oprócz tego psychologia korzysta z samorzutnych wyznań samobójców złożonych przed spełnieniem samobójczej decyzji, najczęściej w formie pisemnej (listy samobójców) albo też innych analogicznych źródeł (np. dzieła literackie, o ile są projekcją własnych przeżyć autora). Jasną jest przeto rzeczą, że badania psychologiczne nad zjawiskiem samobójstwa są mimo wszystko dosyć jednostronne i niekompletne, prowadząc w konsekwencji do wniosków o odpowiednio zawężonym zasięgu i zaniżonym stopniu prawdopodobieństwa18. Nie umniejsza to jednak ich znaczenia dla etyki normatywnej, przynajmniej na niektórych bezpośrednio ją interesujących odcinkach tego arcytrudnego przedmiotu.
Historia dowodzi, że psychologia przeszła podobną linię rozwojową jak socjologia i to w punkcie dla etyki najbardziej istotnym. W wieku XIX przeważał wśród psychologów pogląd, że wszelkie samobójstwo jest zjawiskiem patologicznym, a więc przedstawia określoną formę schorzeń psychicznych, które nie pozostawiają miejsca na działanie wolnej woli. Jeszcze w ostatnich dziesiątkach lat podnosiły się wśród psychiatrów głosy, aby samobójstwo traktować jako chorobę na równi z gruźlicą względnie jako psychopatologiczny przypadek depresji19. Przy takim podejściu do zagadnienia psychologia samobójstwa stanowić mogła tylko gałąź psychiatrii. W poglądzie tym kryje się wszakże ogromne uproszczenie zagadnienia. Niewątpliwie nie można przeczyć, że u podłoża bardzo wielu przypadków samobójstwa leżą stany psychopatologiczne. Gruhle, Ringel, Laubenthal, aby wymienić choćby niektórych ze współczesnych psychiatrów, przyjmują, że około 20% samobójców uznać trzeba za osobniki anormalne, nieodpowiedzialne moralnie za podjęte czyny20; do podobnych wniosków dochodzą też uczeni amerykańscy21. Nie znaczy to oczywiście, że w pozostałych przypadkach nie występują doraźne zaburzenia psychiczne bądź też intensywnie przeżywane stany emocjonalne, które również w bardzo istotny sposób nadwyrężają świadomość moralną działających w tych warunkach osób. Stany te jednak układają się w bardzo długi szereg niesłychanie zróżnicowanych konkretnych postaci, spośród których jedne całkowicie znoszą odpowiedzialność człowieka za spełniony akt samobójczy, inne zaś tylko w większym lub mniejszym stopniu ją ograniczają. Pozostaje wreszcie pewien, najprawdopodobniej niewielki margines na działanie samobójcze w pełni świadome22, ale dla etyki normatywnej te właśnie działania mają ogromne znaczenie.
Badania psychologiczne odsłaniają jeszcze inną, dla etyki bardzo interesującą stronę samobójczego działania: jakie są motywy skłaniające poszczególne osobniki do podjęcia zamachu na własne życie. Okazują się one nader rozmaite, co uzasadnia potrzebę stworzenia jakiejś, choćby niedoskonałej, ich typologii. W. Grzywo-Dąbrowski, piszący na ten temat w latach międzywojennych, przyjmował 6 zasadniczych kategorii przyczyn samobójstwa: psychopatologiczne (depresje i choroby psychiczne, alkoholizm, stan upojenia), psychologiczne (kłótnie małżeńskie, sprzeczki w rodzinie, obawa kary, zdenerwowanie, tęsknota za zmarłym, uczucie wstydu, niepowodzenie życiowe), erotyczne (zawód miłosny, ciąża nieślubna, porzucenie przez kochanka, porzucenie przez męża lub żonę, zdrada małżeńska, niemożność wstąpienia w związki małżeńskie, choroby weneryczne), choroby fizyczne, warunki materialne i utrata posady, niepowodzenia w szkole23. Motywy ustalone w najnowszych badaniach tego zagadnienia dowodzą, że na psychikę samobójców oddziałuje pewien, zasadniczo ten sam, zespół pobudek24. Regularność ta pozwala dopatrywać się istnienia swoistych praw psychologicznych rządzących zjawiskiem samobójstwa. Nieco później jednak będzie się można przekonać, że lista ta nie obejmuje niektórych praktycznie o wiele rzadziej działających motywów, które jednak dla etycznego problemu samobójstwa posiadają nader istotne znaczenie.
Na marginesie omawianego zagadnienia warto zanotować wypowiedź lipskiego psychologa P. Feudella, który podsumowując wyniki badań nad 700 odratowanymi samobójcami, daje w końcu wyraz swemu zdziwieniu, dla jak banalnych motywów i z jaką lekkomyślnością większość z nich podejmowała ostateczną decyzję25. Niewątpliwie należałoby uwzględnić, w jakim stopniu wpływ na decyzje samobójcze z błahych stosunkowo powodów uwarunkowany był psychopatologicznym stanem, względnie niższą niż normalna odpornością psychiczną potencjalnych samobójców, widoczną wyraźnie w innych tego typu badaniach26. Jest też możliwe, że wchodzi tu w grę specyficzna forma próby samobójczej polegająca na sygnalizowaniu przez poszczególne jednostki ich potrzeby pomocy ze strony otoczenia, na co znowu zwraca uwagę holenderski uczony N. Speijer27. Mimo to można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że w wielu przynajmniej przypadkach zachodzi wyraźna dysproporcja pomiędzy egzystencjalną wagą aktu samobójstwa a determinującą go motywacją, co stanowi dodatkowe potwierdzenie wspomnianych uprzednio analiz socjologicznych, wskazujących na osłabienie przekonań religijnych i moralnych współczesnego człowieka jako na jedno ze społecznych źró­deł samobójstwa.
Mimo to nie należy lekceważyć roli problemów egzystencjalnych w psychologicznej motywacji samobójstwa. Badania C.G. Junga prowadzone przed ostatnią wojną zwracają uwagę na doświadczenie bezsensu życia przechodzące w stany depresji i maniakalnego pociągu do samobójstwa. Nawiedzają one wiele osób mniej więcej po przekroczeniu 50. roku życia (u kobiet nieco wcześniej), a więc w momencie kiedy człowiek zdołał już zrealizować zasadnicze cele życiowe, a równocześnie wchodzi w okres wyczerpywania się sił witalnych. Uznał to zjawisko za charakterystyczny symptom naszych czasów, zwąc je „neurozą bezsensu życia” (Die Sinn-Neurose)28.
Nader charakterystyczną ilustracją obserwacji Junga wydają się znane z literatury stany przeżywane przez Lwa Tołstoja oraz młodego intelektualistę żydowskiego z lat międzywojennych Alfreda Seidla. Z własnych wypowiedzi Tołstoja wynika, że w momencie, kiedy osiągnął szczyt powodzenia na polu literackim i posiadał wszystkie warunki szczęścia rodzinnego, pomimo że się cieszył pełnią sił witalnych i umysłowych, począł doznawać niezrozumiałych dla siebie stanów niezadowolenia z życia i pragnienia śmierci, z których rodziła się niepohamowana pokusa popełnienia samobójstwa. Wyostrzony zmysł autorefleksji pozwolił mu w końcu wykryć tajemne źródło przeżywanej neurozy. Dostrzegł je w lęku przed bezsensem życia. Jeżeli jednak zdołał w końcu przezwyciężyć ten bolesny stan zniechęcenia i depresji, stało się to dzięki zachowanej w głębi ducha wierze w Boga i transcendentny sens życia29.
Takiej wiary zabrakło A. Seidlowi. Pochodził co prawda z rodziny obciążonej psychopatologicznymi skłonnościami i sam zdradzał pewne zadatki monomanii, jednak nie był psychopatą we właściwym tego słowa znaczeniu. Przeniknięty do głębi relatywistycznymi i nihilistycznymi ideami swego czasu uznał bezsens życia za jedyną zgodną ze współczesnym stanem wiedzy ideologię, która prowadzi do samobójstwa jako ostatecznej swej konsekwencji. Ponieważ nie potrafił się wyzwolić spod tej obsesji, dobrowolną śmiercią położył kres swemu życiu30.
Z dokonanego przeglądu zasadniczych danych psychologii samobójstwa prowadzi prosta droga do niektórych ważnych z punktu widzenia etyki normatywnej wniosków.
Przede wszystkim głębsze wejrzenie w psychiczny mechanizm czynników mogących zakłócić i faktycznie zakłócających normalne funkcjonowanie świadomości człowieka w działaniach samobójczych nakazuje jak najdalej posuniętą ostrożność w ocenie podmiotowej odpowiedzialności poszczególnych jednostek zamierzających czy popełniających samobójstwo. Okazuje się bowiem, że zasada obowiązująca w odniesieniu do wszelkiego działania moralnego w przypadku samobójstwa nabiera jeszcze szerszego zastosowania: ustalenie stopnia subiektywnego udziału świadomości, a w konsekwencji i wielkości winy moralnej, jest dla zewnętrznego obserwatora, a częstokroć i dla samej osoby działającej niesłychanie trudne, albo też wręcz niemożliwe. Ta zatem na wskroś konkretna i wewnętrzna sfera moralnego postępowania człowieka wymyka się spod poznawczych możliwości etyki.
Z drugiej jednak strony fakt, że są możliwe konkretne akty samobójcze częściowo, a nawet w pełni świadome, sprawia, że samobójstwo należy do ogólnej kategorii świadomych działań ludzkich, podległych moralnemu wartościowaniu. Psychologia potwierdza zatem realność stojącego przed etyką normatywnego zadania: formułowane przez nią „wolno” lub „nie wolno”, „dobre” lub „złe” ma swego konkretnego adresata. Jest nim świadomy siebie, wolny człowiek, zdolny do zrozumienia treści odpowiednich ocen i norm nie tylko w sytuacjach, nazwijmy je „samobójczo-neutralnych”, tzn. dopóki człowiek nie myśli jeszcze na serio o samobójstwie, ale nawet wówczas, kiedy owładnięty samobójczym zamiarem waży w dramatycznym napięciu straszliwą decyzję, która ma położyć kres jego egzystencji. Pomijając częste nawet przypadki samobójców, którzy działają w sposób niedobrowolny i nieodpowiedzialny (i dlatego nas chwilowo nie interesują), u osób zachowujących choćby umniejszoną zdolność rozumnego działania zachodzi jednak niewątpliwie zależność między sytuacjami „samobójczo-neutralnymi” a momentami „samobójczego zagrożenia”. Moralne postawy i przekonania nabyte w „normalnym” toku życia mogą i często odgrywają rolę decydującego czynnika nachylającego wolę człowieka w tę lub tamtą stronę wbrew potężnemu nieraz naciskowi innych, pozamoralnych sił. Krótko mówiąc, psychologia samobójstwa prowadzi do wniosku, że w przeżyciach samobójców ogromną rolę odgrywa moralność samobójstwa, którą precyzować winna etyka jako filozofia moralności. Trudno jej jednak dokonać tego zadania, nie uwzględniwszy uprzednio odpowiednich przekonań i postaw moralnych, które jako społecznie funkcjonujące systemy moralności niezależnie od filozofii normują postępowanie człowieka. Ich trwałość opiera się przede wszystkim na społecznym przekazie, przeto określić je można jako „tradycję moralną ludzkości”.
Dla etyki jest to materiał tym bardziej cenny, że przynależy już bezpośrednio do badanego przez nią terenu.

3. Etnologia samobójstwa
Dotychczasowy rozwój nauk szczegółowych dowodzi, że najbardziej czynne na polu zbierania danych odnośnie do społecznych intuicji o moralnej wartości samobójstwa są etnologia i historia kultury. Dlatego też te dyscypliny dostarczają zasadniczego materiału w interesującej nas sprawie.

a) Świadomość moralna ludów pierwotnych
Rzeczą niezmiernie interesującą, a dla zagadnienia bardzo ważną byłoby świadectwo moralnej świadomości tzw. ludów pierwotnych. Reprezentują one najstarsze stadia historycznego rozwoju ludzkiego i stan ich intuicji moralnych na temat samobójstwa rzuciłby wiele światła na charakter i kierunek rozwoju późniejszych epok historycznych na tym polu. Nadzieje te znajdują jednak tylko częściowe spełnienie. O ile dało się to stwierdzić, etnologia współczesna nie posiada syntetycznego opracowania tego tematu. Dostarcza jedynie fragmentarycznych danych, prócz tego stosunkowo obszerne informacje faktograficzne znaleźć można tylko u starszych autorów31. Wykorzystanie relacji monograficznych badań etnologicznych między- i powojennego okresu przekraczało możliwości autora niniejszej rozprawy z uwagi na konieczność prześledzenia olbrzymiej literatury pod kątem bardzo szczegółowych i w różne konteksty wplecionych informacji. Z pewnym ubolewaniem można zatem stwierdzić, że na odcinku etnologii moralności samobójstwa sytuacja przedstawia się o wiele gorzej aniżeli w zakresie etnologii moralności seksualnej.
Czerpiąc ze wskazanych źródeł, dochodzi się do następujących ustaleń. Niektóre informacje odnoszą się wyłącznie do faktów samobójstwa, podkreślając ich brak względnie wyjątkowy charakter w życiu poszczególnych społeczności. Tak się ma rzecz np. u Jahganów zamieszkujących Ziemię Ognistą, u Andamanów na Oceanie Indyjskim, u których samobójstwo w ogóle się nie zdarza, tak samo jak u szeregu ludów australijskich. Podobnie przedstawia się sprawa u niektórych ludów afrykańskich, jak np. Nandi, Bakerewe, Warundi, gdzie przypadki samobójstwa notuje się nadzwyczaj rzadko32. Można przypuszczać, że ten stan rzeczy wypływa z mocno wpojonego w ich świadomość moralną zakazu samobójstwa, ale trudno przeczyć, że mogły to spowodować również jakieś inne czynniki.
U innych ludów występują pewne pojęcia, zwyczaje czy obrzędy rytualne pozwalające snuć wniosek, że związane są one z panującą w danej społeczności moralną dezaprobatą samobójstwa. Np. Jakuci wierzą, że dusze samobójców nie znajdują nigdy spokoju. W oczach innych samobójstwo uchodzi za coś, czego należy się wstydzić33. U ludów Uganda do spalenia zwłok samobójcy używa się drzewa, na którym dokonał on zamachu na swoje życie, natomiast u Masajów w Afryce podzwrotnikowej (rejon Kilimandżaro) uniemożliwienie spełnienia samobójstwa zobowiązuje niedoszłego samobójcę do odstąpienia swemu wybawcy sztuki bydła34. Bossowie, Indianie ze stanu Alabama, zwłoki samobójców wrzucają po prostu do rzeki35. U wielu ludów panuje zwyczaj grzebania samobójców osobno, poza cmentarzem36.
Jest wreszcie w dostępnych przekazach etnograficznych grupa ludów posiadających wyraźną świadomość samobójstwa jako zła moralnego, a nawet ciężkiej zbrodni. Wymienić tu należy przede wszystkim lud Malerów, żyjący w Indiach w rejonie między rzeką Ganges i Brahmani, który za największe grzechy uważa morderstwo, samobójstwo i cudzołóstwo. Podobnie oceniają samobójstwo Ajnosi północno-
-wschodniej Azji, hinduscy Paheriasi, afrykański lud Anyania37, a także Trobriandczycy, należący do rodzin ludów papuomelanezyjskich38. Również Dahomejczycy z dorzecza rzeki Wolty i delty Nigru potępiają samobójstwo, zwłokom zaś samobójców dla postrachu odcinają głowy i odwożą do siedziby króla39. U wielu wreszcie ludów samobójstwo uchodzi za obrazę bogów40.
Przytoczone fakty przemawiają za istnieniem u ludów pierwotnych społeczno-moralnych norm wyrażających ujemną ocenę moralną i zakaz samobójstwa. Jednakowoż etnologia dysponuje również sporym zasobem faktów, które dowodzą, że w świadomości moralnej ludów pierwotnych funkcjonują normy sankcjonujące w odpowiednich warunkach akty samobójcze. U niektórych ludów np. Kamczadalów czy Hosów, górali hinduskich, samobójstwo jest zjawiskiem prawie nagminnym41, prócz tego do częstych należy zwyczaj skracania sobie życia przez starców podupadłych na siłach tak dalece, że stają się ciężarem dla swojej grupy42. U Czuwaków i Wotjaków oraz innych, gdy wyczerpało się wszystkie środki obrony, wolno było popełnić samobójstwo przed domem wroga. Starożytni zaś Chińczycy, a także pewne ludy pierwotne praktykowały samobójstwo jako akt zemsty na wrogu, aby w charakterze ducha po śmierci mu szkodzić i go dręczyć43. Niektórym szczepom germańskim oraz słowiańskim znany był zwyczaj nakazujący żonie spłonąć na stosie razem ze zwłokami męża44. Dahomejczycy zaś, mimo że w zasadzie oceniają samobójstwo jako zło, aprobują rzucanie się swych ziomków pod koła wozów z wizerunkami bogów w czasie uroczystych procesji. Podobnie religijny charakter posiadają pewne formy samobójstwa u Czukczów. W czasie epidemii niektórzy z nich poświęcają swe życie, aby ułagodzić złe duchy i dusze zmarłych krewnych45.

b) Samobójstwo w świadomości pozachrześcijańskich 
     ludów cywilizowanych

Zróżnicowana jest również na odcinku samobójstwa świadomość moralna ludów cywilizowanych. Z cywilizacji starożytnych znamienne bardzo jest świadectwo Awesty, świętej księgi irańskich Persów. Samobójstwo widnieje tam w rzędzie najcięższych wykroczeń obok morderstwa, cudzołóstwa czy pederastii46.
Z surowym potępieniem spotykało się samobójstwo również ze strony buddyzmu. Jak podaje Cathrein, w rozpowszechnionym od dawna na obszarze Chin katechizmie buddyjskim piekło podzielone zostało na 10 oddziałów, z których każdy stanowi miejsce kaźni osobnego wykroczenia. Jeden z nich przeznaczony został dla samobójców47.
Wiadomo jednak, że moralność buddyjska po dziś dzień kształtuje świadomość moralną szerokich kręgów społecznych Dalekiego Wschodu. Z jej też inspiracji wypływały notowane przed kilku laty w prasie europejskiej wypadki spalania się żywcem przez mnichów buddyjskich w Wietnamie na znak protestu przeciwko polityce religijnej stosowanej przez ówczesny katolicki rząd wietnamski. Można zatem wnioskować, że potępienie samobójstwa w buddyjskich pojęciach moralnych ograniczone jest jego dopuszczalnością w pewnych określonych wypadkach.
Identyczne zjawiska występują w życiu sąsiadujących z Tybetem i Chinami społeczeństwach Japonii i Indii. W obu tych krajach panująca moralność sankcjonuje obyczaje zezwalające, a nawet nakazujące określonym jednostkom popełnienie samobójstwa w pewnych sytuacjach. Wystarczy wspomnieć tylko powszechnie znaną i na szeroką skalę praktykowaną w Japonii formę samobójstwa w postaci tzw. „harakiri”, praktykowaną z pobudek honorowych albo w dowód wierności przez sługi czy podwładnych względem ich cesarza bądź pana w chwili jego śmierci48.
Natomiast w Indiach jeszcze przy końcu XIX wieku dopuszczalne były rodzaje samobójstwa mające charakter wybitnie religijny. Według obowiązujących tam pojęć moralnych za rzecz chwalebną uchodziło np. wejść do Gangesu, wyznać swe grzechy i dać się pożreć przez krokodyle, zagrzebać się żywcem na cześć bóstwa w śniegu czy wreszcie utonąć w którejś ze świętych rzek49.
W podobnym klimacie moralnym kształtowały się oceny samobójstwa w najstarszym okresie historii cywilizacji Grecji i Rzymu. Wbrew twierdzeniom niektórych autorów50 w świadomości moralnej Grecji nigdy nie upowszechniła się opinia uznająca arbitralną dowolność samobójstwa51. Tym bardziej nie było dla niej miejsca na progu jej cywilizacyjnego rozwoju. Świadczy o tym ujemna ocena samobójstwa w poezji Homera, najstarszych wierzeniach orfickich, karalność samobójstwa w prawie starogreckim52. W późniejszych okresach z całą pewnością wytworzyły się opinie społeczne aprobujące samobójstwo, o czym świadczy stosunkowo częsta w klasycznej literaturze pięknej apoteoza samobójstwa, przede wszystkim zaś usankcjonowanie samobójstwa w zwyczaju i prawodawstwie niektórych państw greckich np. na wyspie Keos53. Oddziaływały w tym kierunku różne wpływy. Obok wspomnianego już wcześniej procesu wzmagania się nastrojów pesymizmu w duchowej kulturze antycznego świata, nie bez znaczenia było tu zwrotne działanie całych kierunków filozoficzno-etycznych występujących w obronie samobójstwa.
Zupełnie podobne zjawisko obserwujemy na terenie cywilizacji łacińskiej. Pierwotnie żyła ona świadomością moralnego zła samobójstwa. Kiedy jednak epikureizm i stoicyzm zaczęły zyskiwać zwolenników również na terenie Rzymu, ustąpiła miejsca, przynajmniej w oświeconych kręgach społeczeństwa, coraz wyraźniejszym sympatiom dla idei ograniczonej dopuszczalności samobójstwa. Mimo to twórczość literacka takich pisarzy, jak Wergiliusz, Lucjan czy Galen dostarcza przekonujących dowodów, że zarówno w okresie świetności, jak i pod koniec starożytnego świata rzymskiego nie zanikła tradycja potępienia samobójstwa jako aktu życiowego tchórzostwa. Z dużym też prawdopodobieństwem można przypuszczać, że szerokie masy ludowe hołdowały nadal pierwotnym, surowym w ocenie samobójstwa normom moralnym54.
c) Samobójstwo w doktrynie i świadomości moralnej chrześcijaństwa

Stopniowy rozwój chrześcijaństwa spowodował, że na miejscu kultury pogańskiej poczęła się tworzyć nowa cywilizacja. Jednym z jej elementów składowych była właściwa chrześcijaństwu moralność, która obejmując postępowanie całego człowieka, musiała określić również jego stosunek do własnego życia, a tym samym zająć odpowiednie stanowisko względem samobójstwa.
Podstawowym źródłem moralnej doktryny chrześcijaństwa była nauka Pisma św. Starego i Nowego Testamentu. Jednakowoż w sprawie samobójstwa nie znajdujemy w nim żadnych wyraźnych wypowiedzi. Stary Testament zawiera wiele opisów faktów samobójstw różnych biblijnych postaci55, o niektórych z nich wyraża się nawet z pewną sympatią56, nie formułuje jednak żadnego dokładnie określonego zakazu. Tylko w Księdze Rodzaju podkreślona została z wielką siłą odpowiedzialność człowieka przed Bogiem za przelanie własnej krwi, od której zależy życie człowieka57. W wykładni rabinów słowa te stworzyły moralną podstawę dla stanowczego potępienia samobójstwa58, co z kolei wpłynęło na uformowanie się odpowiedniej moralnej tradycji żydostwa. Czy obok niej nie występowały w świadomości moralnej społeczne opinie sprzyjające wyjątkowej dozwoloności samobójstwa, trudno na ten temat powiedzieć cokolwiek pewnego z powodu braku odpowiednich danych59.
Nie ma żadnych powodów, by twierdzić, że pierwotne chrześcijaństwo nie znało żydowskiej dyscypliny moralnej w sprawie samobójstwa, albo że się jej przeciwstawiło. Owszem, głoszony przez nie świat idei religijnych i moralnych stwarzał nowe i mocno zarysowane ramy doktrynalne dla moralnego potępienia wszelkiego działania przeciw własnemu życiu. Rolę fundamentu i wiązadła całości pełniły dwie idee: zależności człowieka od Boga oraz pośmiertnej egzystencji człowieka w wieczności. W rozumieniu chrześcijańskim człowiek przynależy do Boga najpierw z racji stworzenia, ponadto – w o wiele większym stopniu – z racji odkupienia i przywrócenia mu godności dziecka Bożego. Natura ludzka została uświęcona i podniesiona do nowej godności, ale w stanie tym zachowuje się jedynie wtedy, kiedy trwa w jedności z Chrystusem przez wierne wypełnienie jego prawa. W ten sposób zapewnia sobie wieczne szczęście w zaświatach. Wszystko więc, co czyni, ostateczny swój sens znajduje w odniesieniu do życia pozagrobowego: tu się dokonuje całkowite wyrównanie wszelkiego zła i cierpienia znoszonego w doczesnej egzystencji, jak i ukoronowanie każdego sprawionego tam dobra. W nauce więc chrześcijańskiej o człowieku nie ma zła doczesnego, które by nie miało swej pośmiertnej rekompensaty, ani dobra, które by przeważyło nad przyszłą chwałą, całość zaś jego działania włączona została w ramy życiowego związku z Chrystusem. Człowiek odkupiony należał do Chrystusa i żył w Chrystusie. Jak z jednej strony nie mógł wyżej cenić swego życia, aniżeli zachowanie związku z Chrystusem, tak z drugiej nie wolno mu było decydować o własnym życiu wbrew woli Chrystusa. W kontekście tak zarysowanej wizji człowieka nie było miejsca na moralne usprawiedliwienie samobójstwa. Głoszony przez judaizm zakaz samobójstwa chrześcijaństwo uznało za integralny składnik własnej moralności, formując w tym duchu świadomość moralną tworzącego się społeczeństwa chrześcijańskiego.
Jak przebiegał ten proces asymilacji normatywnego ideału przez społeczność chrześcijańską i uznanie go za normę własnego postępowania, trudno odpowiedzieć z powodu niedostatecznych przekazów źródłowych. Wątpliwości niektórych wiernych relacjonowane przez św. Augustyna, praktyki donatystów i innych heretyków pozwalają przypuszczać, że rozpowszechnione wśród pogan opinie na temat wyjątkowej dopuszczalności samobójstwa miały swój odpowiednik w świadomości moralnej chrześcijan. Równocześnie jednak uderza fakt, że pierwsi chrześcijanie uważali za nadające się do etycznego usprawiedliwienia jedynie te akty samobójstwa, które miały stanowić ofiarę poniesioną dla miłości Chrystusa czy wyższego dobra duchowego, nie zaś drogę wyjścia z życiowych trudności i cierpień. Mimo to ogólny kierunek ewolucji nie budzi wątpliwości. Kościół zmierzał konsekwentnie do tego, by głoszona przezeń doktryna moralna weszła w świadomość i życiowy etos ogółu wiernych, aczkolwiek poszczególne etapy tej drogi przybierały różną postać. Do czasów św. Augustyna nie zaszły sytuacje, które by zmuszały hierarchię Kościoła do doktrynalnych wystąpień w sprawie samobójstwa. Wszystko wskazuje na to, że jak w innych sprawach, tak również w tej Kościół żył odziedziczoną ze Starego Testamentu tradycją doktrynalną, potępiającą jak wiadomo samobójstwo jako czyn moralnie zły60. Autorytet św. Augustyna w Kościele sprawił, że jego wystąpienie przeciwko wszelkiemu samobójstwu zostało uznane również za wyraz oficjalnej nauki Kościoła w tej sprawie. Od połowy V w. zaczyna Kościół stosować również kary kanoniczne na samobójców, polegające na zakazie udzielania im kościelnych pogrzebów i odprawiania uroczystych mszy św. w ich intencji61.
Działalność Kościoła wydała z czasem owoce. Średniowiecze osiągnęło w tym punkcie stan pod pewnym względem optymalny. Nie tylko Nauczycielski Urząd Kościoła oraz teologia katolicka głosiły jednolitą doktrynę o absolutnej niedopuszczalności samobójstwa, ale również świadomość moralna ogółu wiernych przyjęła tę zasadę za obowiązującą regułę postępowania, co więcej, są podstawy, by przypuszczać, że nawet praktyka społeczna zbliżyła się znacznie do tego ideału. Źródła historyczne notują nader rzadko wypadki samobójstwa z wyjątkiem niektórych sekt, które wzorem starożytnych donatystów widziały w samobójstwie środek do duchowego oczyszczenia się i zjednoczenia z Bogiem62.
Moralna dyscyplina chrześcijańskiego średniowiecza wywierała potężny wpływ na świadomość moralną społeczeństwa Europy przez pewien czas jeszcze w okresie historii nowożytnej. Hume, wydając w 1757 roku zbiór swych esejów, w ostatniej chwili wycofał z druku rozprawę O samobójstwie z obawy przed reakcją ze strony opinii publicznej63. Fakt ten stanowi niewątpliwy dowód, jak głęboko w świadomości ówczesnych ludzi były zakorzenione przeciwne aniżeli u Hume’a przekonania o niedozwoloności wszelkiego samobójstwa. Z biegiem lat jednak sytuacja poczęła ulegać bardziej widocznym zmianom. Bayet analizuje dokładnie ten proces w cytowanym już częstokroć dziele Le suicide et la morale64. Pomijając ogólną zasadę jego interpretacji, upatrującej we wspomnianym procesie renesans i zwycięstwo moralności elastycznej, niepodobna przeczyć licznym faktom, z których wynika, że w XVIII i XIX w. wytworzyły się w europejskim kręgu cywilizacyjnym opinie moralne wyznawane przez trudne do ilościowego ustalenia grupy ludzi, najczęściej o laickiej orientacji światopoglądowej, przyjmujące dopuszczalność samobójstwa z wolnego wyboru zainteresowanych jednostek.
Stwierdzenie to odnosi się również do charakterystyki świadomości moralnej społeczeństw XX w. Jak wiadomo z poprzedniego punktu rozważań, socjologia nie przeprowadziła na razie badań nad społecznymi postawami moralnymi odnośnie do samobójstwa65, dlatego poprzestać trzeba na przybliżonych tylko ustaleniach opartych na potocznej obserwacji tego zjawiska.
Poważne grupy społeczne (należą tu przede wszystkim społeczeństwa katolickie) wyznają surową dyscyplinę moralną zakazującą wszelkiego samobójstwa. Z drugiej jednak strony dokonywane tu i ówdzie sondaże opinii publicznej wykazują, że istnieją w niej odłamy skłaniające się ku jego częściowej aprobacie. Szczególnie atrakcyjna okazuje się dla nich idea tzw. eutanazji. Jak podaje Leclercq66, według ankiety „Daily Express” w Anglii w roku 1948 72% mężczyzn i 62% kobiet spośród respondentów opowiedziało się za dozwolonością eutanazji, a podobne tendencje dochodzą do głosu we Francji. W okresie okupacji duszpasterze polscy niejednokrotnie stawali wobec konieczności odpowiadania na pytania, czy jest rzeczą dopuszczalną popełnić samobójstwo w razie dostania się w ręce niemieckiej policji i uzasadnionej obawy wyjawienia pod wpływem tortur ważnych sekretów. Już same te pytania wskazują na istnienie wątpliwości sumienia u pewnych jednostek, można zaś przypuszczać, że inne żywiły w tym względzie przekonania pewne, niezależnie od tego, że pozostawały one w niezgodzie z akceptowaną przez nie ogólnie doktryną normatywną potępiającą wszelkie samobójstwo.

d) Wnioski ogólne

Dokonana rejestracja faktów z terenu moralnej tradycji ludzkości wymaga jeszcze ogólnego podsumowania. Chodzi o ustalenie przynajmniej ważniejszych wniosków koniecznych dla prawidłowego ustawienia czekającego nas etycznego problemu samobójstwa.
Treścią pierwszego w tym szeregu stwierdzenia jest, zasadniczo rzecz biorąc, powszechne w świadomości rodzaju ludzkiego zrozumienie moralnego sensu samobójstwa. Na żadnym szczeblu kulturowego rozwoju ludzkości położenie kresu własnemu życiu nie jest pozostawione decyzji jednostki nienormowanej określonym obyczajem społecznym. Samobójstwo podlega zawsze odpowiednim kategoriom moralnym, zakazom czy nakazom, co sprawia, że stanowią one integralny element moralnej tradycji ludzkości67. Jeżeli w świadomości moralnej pewnych grup plemiennych nie występuje wyraźna norma potępiająca samobójstwo, to dzieje się tak dlatego, że w grupie tej nie zachodzą w ogóle przypadki samobójstw dzięki specyficznie ukształtowanej mentalności społecznej jej członków. Niezależnie jednak od tych sporadycznych przykładów ludzkość wzięta jako całość widzi w akcie samobójczym jakieś zło moralne, którego człowiekowi nie godzi się spełniać.
Sprawa zaczyna wikłać się z chwilą, kiedy trzeba rozstrzygnąć pytanie, czy zakres tego zła i związanej z nim normy jest jednakowo rozumiany we wszystkich zreferowanych kodeksach moralnych, czy też zachodzą między nimi jakieś różnice.
Na podstawie omówionych danych można przyjąć, że istnieje pewna liczba kodeksów i tradycją przekazywanych społecznych przeświadczeń moralnych, które zło i zakaz samobójstwa pojmują mniej lub więcej wyraźnie w sposób absolutny. Do tej grupy należy zaliczyć moralne oceny samobójstwa właściwe niektórym ludom pierwotnym, z pewnym prawdopodobieństwem moralność cywilizacji ludów irańskich (Awesta), możliwe, że także moralność grecko-rzymską w jej najstarszym historycznie okresie, na pewno zaś moralność żydowską oraz chrześcijańską. Ważne miejsce w tym szeregu zajmują ludy pierwotne i dlatego ich świadectwo warto podeprzeć osobnym uzasadnieniem. O absolutnym charakterze moralnej oceny samobójstwa wnosić można szczególnie tam, gdzie to samobójstwo zaliczane bywa do wielkich zbrodni budzących gniew bóstw, co biorąc pod uwagę prostotę moralnych pojęć tych ludów, pozwala wnosić, że w ich rozumieniu zło samobójstwa nie posiada określonych, uświęconych wyjątków. Nie jest to świadomość refleksyjna, niejako drugiego stopnia, połączona z uświadomieniem sobie nieznającego wyjątków charakteru tej normy, ale zwykła ocena zła samobójstwa, pozbawiona dodatkowych ocen usprawiedliwiających takie czy inne od niej odstępstwa. Nawet żydowsko-chrześcijańska moralność samobójstwa nie stanowi wyjątku od tej zasady. Członkowie synagogi czy też wierni Kościoła katolickiego na podstawie obowiązującej ich moralności po prostu żywili przekonanie, że nie wolno im popełniać samobójstwa bez względu na takie czy inne sytuacje życiowe. Dopiero z czasem, już na płaszczyźnie myślenia filozoficzno-teologicznego, doszło do refleksyjnego sformułowania absolutnego charakteru oceny samobójstwa, aby z czasem przejść na grunt oficjalnego doktrynalnego nauczania Kościoła i prawa kanonicznego.
Dlatego w żadnym wypadku nie można zgodzić się z twierdzeniem Landsberga, zdaniem którego „spomiędzy wszystkich istniejących moralności jedynie etyka chrześcijańska potępia samobójstwo w sposób absolutny i niedopuszczający żadnych wyjątków”72. Korzenie intuicji moralnej ludzkości o absolutnej niedopuszczalności samobójstwa tkwią znacznie głębiej i sięgają samych początków jej historii.
Przeciwstawienie się tezie Landsberga nie oznacza jednak aprobaty dla poglądu Bayeta, który w tej sprawie zajął wręcz odwrotne stanowisko. Autor ten, jak wiadomo, podtrzymuje i szeroko uzasadnia przedchrześcijańskie pochodzenie absolutnego zakazu samobójstwa, widząc w nim przejaw moralności prymitywnych mas ludowych świata antycznego. Natomiast ideę ograniczonej aprobaty samobójstwa przedstawia jako twór moralności cywilizacyjnie przodującej, arystokratycznej elity społecznej.
Teoria Bayeta nie wytrzymuje krytyki przede wszystkim w świetle danych etnologicznych. Przytoczone uprzednio świadectwa dowodzą, że jest spora ilość ludów pierwotnych, których pojęcia moralne sankcjonują w sposób oczywisty różne formy samobójstwa, mimo że struktura społeczna tych ludów jest nad wyraz prosta i nie wykazuje żadnych śladów istnienia odrębnej „arystokratycznej” elity społecznej. Co więcej na podstawie uwzględnionych przez nas źródeł można stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, że podobne opinie moralne występują w moralności buddyjskiej, szintoistycznej, hinduskiej, a wreszcie (w późniejszej fazie) grecko-rzymskiej, przynajmniej w pewnych środowiskach antycznego świata. A więc w sprawie samobójstwa stan moralnej tradycji ludzkości przedstawia obraz zupełnie podobny do tego, jaki stwierdziliśmy w etyce seksualnej. W zakreśleniu granic zła i zakazu samobójstwa nie ma jednolitej ogólnoludzkiej świadomości moralnej. Obok absolutnego potępienia samobójstwa od samego początku dziejów ludzkości występuje przeświadczenie o jego ograniczonej do pewnych przynajmniej sytuacji dopuszczalności. Analiza tradycji moralnej odnośnie do samobójstwa pokazuje na koniec, że wspomniana idea ograniczonej godziwości moralnej tego czynu przybiera w poszczególnych systemach różne kształty, wśród których wyróżnić można cztery zasadnicze. Jedną grupę wyjątków stanowią przypadki życiowej klęski samobójców: nadmierne i beznadziejne cierpienia fizyczne lub moralne, zawody, niesława itp. Można je określić jako „samobójstwo z rezygnacji”. Trzy pozostałe posiadają odmienny charakter. Wypływają one z chęci realizacji jakiegoś wzniosłego celu. Należy do nich najpierw samobójstwo dyktowane uczuciami wierności, nazwijmy je samobójstwem z pietyzmu (np. śmierć żony na stosie ze zwłokami męża u Herulów czy Słowian, harakiri), następnie samobójstwo „z poświęcenia” spełnione w imię jakiejś idei (np. samobójstwo polityczne mnichów buddyjskich), wreszcie samobójstwo religijne w celach ekspiacyjnych czy kultowych (np. u Dahomejczyków, Czukczów, względnie Hindusów). Uwzględnienie trzech ostatnich kategorii samobójstwa pozwala uzupełnić znaną nam z wyników badań psychologicznych listę motywów, jakimi ludzie kierują się faktycznie przy decyzji samobójstwa, prócz tego okazują się one konieczne dla wszechstronnego naświetlenia jego etycznych aspektów. Wydaje się jednak, że z uwagi na ich treściowe pokrewieństwo można je zredukować do zasadniczej kategorii „samobójstwa z poświęcenia”69. Już na pierwszy rzut oka można zauważyć w porównaniu z samobójstwem z rezygnacji, że występuje w nim pewna biegunowa przeciwstawność motywacji, co z góry zapowiada znaczne komplikacje teoretyczne samego problemu, nie zawsze przez etyków należycie dostrzegane. Syntetyczne zestawienie danych odnośnie do społeczno-psychologicznych i etnologicznych aspektów samobójstwa stwarza tło, na którym można z kolei dokonać filozoficznego opisu przeżyć człowieka jako potencjalnego podmiotu zachowań samobójczych. W ten sposób uzyskamy całość elementów niezbędnych dla zarysowania istotnego sensu etycznych aspektów samobójstwa.